Opgenomen in Coudewater

Was jouw voorouder een patiënt in het krankzinnigengesticht Coudewater te Rosmalen?

In de lijst onderaan deze pagina kun je zoeken naar voorouders die in het gesticht Coudewater waren opgenomen in de periode 1870 tot en met 1885. Heb je iemand gevonden? In het Verslag kun je opzoeken wat de artsen over hem of haar te melden hadden. Direct naar de lijst? Scroll naar beneden!

Toelichting

Toen Coudewater vijftien jaar bestond schreven de doktoren L.Th. Pompe en F.J. van der Kroon het Verslag van het geneeskundig gesticht voor krankzinnigen Coudewater te Rosmalen over het vijftienjarig tijdvak van 1870-1885. Hierin werden 273 patiënten min of meer geanonimiseerd beschreven. Ze dienden meestal als casus om een bepaald ziektebeeld te illustreren. Elke casus bevat specifieke informatie, zoals initialen, leeftijd, religie, woonplaats, burgerlijke staat en/of beroep van de patiënt. Sommige beschrijvingen bevatten hele levensverhalen, citaten uit correspondentie, opmerkingen van of over gezinsleden of observaties van andere instanties. Andere casussen zijn heel beknopt. Ongeveer 75 personen staan als geval op de lijst binnen het Verslag: “overzicht van de paralysis cerebri in 15 jaren”.

Mijn identificatie-project

Zoals ik al eerder aankondigde had ik al eerder het voornemen opgevat om de patiënten uit het Verslag te identificeren. Door genealogische gegevens te combineren met details uit hun casus heb ik nu van 237 personen de identiteit kunnen vaststellen. Het resultaat van maandenlang genealogisch puzzelwerk! Waar mogelijk, heb ik geboorte- en/of overlijdensdatum toegevoegd. Bij twijfel over de identiteit heb ik personen niet opgenomen in de lijst. Hierbij ging het voornamelijk om ongehuwden, die kort in Coudewater verbleven en een andere geboorteplaats hadden dan de genoemde woonplaats. Er waren dan te weinig genealogische aanknopingspunten.

Dr. Pompe op een plaquette in het hoofdgebouw van Coudewater

Voor wie is dit interessant?

Verhalen zijn als het loof dat een (stam)boom aankleedt; zonder verhalen heb je alleen een kaal framewerk. En de details over voorouders die je in het Verslag kunt lezen gunnen je een wel heel bijzonder inkijkje in het leven van een voorouder. Ruim een derde van de patiënten was getrouwd en/of had kinderen ten tijde van de opname. Er is dus zeker een kans om voorouders aan te treffen. Coudewater was overigens zeker niet alleen exclusief bedoeld voor Noord-Brabantse katholieke patiënten. Zoals je kunt zien werden patiënten uit alle provincies van Nederland opgenomen in Coudewater. Arm of rijk, winner of loser, katholiek of protestant (en een enkele “Israeliet”), het werd allemaal ondergebracht in Coudewater. Ik nodig daarom ook geïnteresseerden van buiten Brabant uit om een zoekopdracht te doen in de lijst. Wie weet wat je aantreft!

Aanwijzingen voor gebruik

De lijst is gesorteerd op registratienummer. Dat is het nummer dat een patiënt kreeg bij opname. Maar je kunt ook sorteren op andere kolommen. Je kunt zoeken door in het zoekschermpje bijvoorbeeld een familienaam in te voeren. Als je ergens “ng” ziet staan, bedoel ik “niet genoemd”, de afkorting “nb” betekent “niet bekend”. Je zult waarschijnlijk naar rechts moeten scrollen om alle kolommen op de lijst te zien. Standaard zie je tien personen in beeld. Door onderaan de lijst op “volgende/vorige” te klikken kun je bladeren door de lijst. De eerste kolommen bevatten de relevante genealogische informatie, verder is er een kolom met de categorie van psychiatrische aandoening (in de woorden van de artsen) en het bladzijdenummer van het Verslag waar je de patiënt kunt vinden. Dit is de bladzijde in het Verslag zelf, niet de bladzijde op je leesvenster. Werkt de link niet? Zoek dan binnen archive.org binnen “projecten” naar “Coudewater”.

Twee waarschuwingen

Hoewel ik de lijst met de grootste zorgvuldigheid heb gemaakt, verzoek ik je dringend alle genealogische gegevens zelf te controleren aan de hand van originele akten, mocht je een voorouder in Coudewater gevonden hebben! Want vergissen is menselijk en ook een tikfoutje is snel gemaakt. Neem dus nooit zo maar data over uit de lijst. Wanneer je jouw gegevens vergelijkt met die in het Verslag zul je zien dat de artsen nogal slordig waren. Bijvoorbeeld: ene AF Jonk… bleek in werkelijkheid Adrianus Franciscus Jongbloed te heten. Bij anderen klopte soms de leeftijd niet of bleek de overlijdensdatum enkele dagen of zelfs jaren af te wijken. Een andere waarschuwing gaat over inhoud. Enkel geval daargelaten, is het merendeels niet echt aangenaam om te lezen. Ook allerlei fysiek-medische aandoeningen en autopsies worden expliciet beschreven. Bedenk: het was geschreven door medici voor medici!

Tot slot

Ik hoop met deze lijst te voldoen aan een behoefte. Natuurlijk ben ik erg benieuwd of jij hier iets aan hebt. Heb je iemand gevonden? Heb je vragen over gegevens op de lijst of over een specifieke persoon? Of heb je correcties of aanvullingen? Ik hoor het heel graag! Je kunt me een bericht sturen of een reactie achterlaten onderaan de pagina.

Wil je meer tips over over genealogie in de psychiatrie? Lees dan: het papieren spoor: op zoek naar informatie over voorouders in krankzinnigengestichten.

Omslagfoto: the first days of spring, Salvador Dali, 1929 (detail)

Patiënten van Coudewater

registratie-nummernaam religiegeboortedatum geboorteplaatswoonplaatsberoep opname Coude-waterin instelling overledenoverlijdensdatum en -plaatscategorieverslag blz
15Arie van DrielProt.09-11-1829De WerkenHeldenarbeider1870ja14-12-1871 RosmalenParalysis cerebri338
17Johannes Jacobus Calander Prot.14-10-1856RotterdamRotterdamo.a. kantoormedewerker en onderwijzer188229-07-1937 RotterdamNiet krankzinnig? Insania moralis?306
89Anna van DongenRK08-07-1833Made en DrimmelenMadearbeidster1864ja13-09-1882 Rosmalen maria periodica99
94Johannes Frederik DooijenburghRK31-08-1829Bredas-Hertogenboschniet genoemd1870ja10-02-1872 RosmalenParalysis cerebri338
109Adrianus BroosRK23-06-1849RoosendaalRoosendaalmetselaar1870ja23-01-1872 RosmalenParalysis cerebri338
204Johannes Albertus RijneRKcirca 1813TilburgTilburgfabriekwerker1871ja29-06-1871 RosmalenParalysis cerebri338
206Petronella Smulders e/v Peter van HeijstRK04-09-1822TilburgTilburgniet genoemd1871ja02-12-1879 RosmalenParalysis cerebri338
244Joseph de VriesRK17-04-1813Onze-Lieve-Vrouwe-Waver (B)Nuenenarbeider187121-04-1881 Nuenenmelanch. Delusion.349
252Hermanus van de CampRK13-02-1845MegenHarenlandbouwer1871ja19-06-1919 Vught Vecordia (vervolgingswaan)240
263Marijn van LoenhoutRK21-05-1823SteenbergenSteenbergenlandbouwer 187107-10-1875 WouwDementia paralytica316
267Regina AmsingRK27-03-1842UsquertUsquertrijke boerendochter187103-03-1923 Nijmegenmania acuta91
269Albertus Adrianus van der SpekRK10-07-1843Loosduinens-Gravenhageveehandelaar1871mania periodica100
276Johanna van der HeijdenRK10-03-1825RucphenRoosendaallandbouwster187122-11-1893 Roosendaal en NispenVecordia persecutoria 244
332Maria van ZijlRK26-10-1841StoutenburgAmersfoortreligieuse1871ja26-08-1873 Rosmalen Melancholia attonita (halucinatoria)139
351Joanna Maria van de WielRK17-04-1846EscharenEscharenarbeidster1877imbecilitas350
353Henricus Wilhelmus GelissenRK05-03-1817LeidenAmsterdamverzekeringsagent1872ja17-05-1872 Rosmalenparalysis cerebri316
390Johannes Cornelus MullerRK19-04-1855Sint-OedenrodeSint-Oedenrodekwekeling187226-09-1893 Utrechthebephrenie mania315
400Maria Hendrika van den Berg e/v Johannes KetelaarsRK12-11-1815TilburgTilburgniet genoemd1872ja06-08-1872 RosmalenParalysis cerebri338
419Johanna Margaretha BekkersRK13-03-1847DordrechtDordrechtbroodbakkersmilieu27-01-1883melancholia delusionaria (halucinatoria)144
422Gerardus RatRK18-05-1824WanroijMillarbeider1872ja08-04-1878 RosmalenParalysis cerebri338
428Joseph Michel AmmersdorfferRK12-03-1812BredaWaalwijkkleermaker1871ja23-10-1880 Rosmalenstupiditas post man.351
433Hendrikus AdamsRK14 July 2814TilburgWaalwijkmetselaar1872ja01-02-1874 RosmalenParalysis cerebri338
446Anontie KleijsenRK06-12-1814Alphen en RielAlphenlandbouwer1872ja02-10-1872 RosmalenParalysis cerebri338
463Elie Michiel van CranenburghRK25-02-1822UtrechtBredaschrijver (mil.)1872ja04-12-1872 RosmalenParalysis cerebri338
497Maria GeurtsRKRavensteinRavensteinwelgesteld 1873ja02-07-1874 Rosmalen melancholia delusionaria140
502Maria Thijssen e/v Jacobus Zondagng01-11-1835AppelternWamelklompenmaker187317-06-1898 Wamelmelancholie na typhus190
504Bernardus Gerardus Johannes BlanckeRK24-02-1827AmsterdamWijk bij Duurstedemanufacturier1873ja13-11-1874 Rosmalen melancholia attonita124
507Bernard Mathijs SwartRK15-08-1833MaastrichtMaastrichtsubstituutgriffier1873vermoedelijk buitenlandmania93
508Petrus van WeegbergRK21-11-1845SonWoenselwever1873ja17-05-1875 Rosmalen insania epileptica168
510Johanna van KreijRK10-10-1832NulandGeffenlandbouwster187317-07-1900 Nulandmelancholia agitans133
512Joannes SpreeuwRK23-07-1814BredaBredadagloner, sjouwer187310-10-1876 Bredamelancholie en haemorrhoides201
513Hendricus Cornelis KernRKcirca 1830s-GravenhageUtrechtgepens. Milit.1873ja11-01-1875 RosmalenParalysis cerebri338
520Gerard Hendrik Sneltjesng11-10-1826Abcoude-BaambruggeBoxtelscheepskapitein1873ja07-05-1875 Rosmalen insania alcoholica. (Paralysis cerebri?)221
521Johannis van MollRK10-02-1834AalstVeldhoven/Aalstwever1873ja07-09-1880 Rosmalen insania en febroid typhoidea191
553Gosewinus Lamng08-10-1793HeerewaardenMegenschipper1873ja08-01-1874 Rosmalendementia senilis345
554Marijnus van GilsRK12-05-1841Ginneken en BavelTeteringenkoetsier187321 August 1900mania halucinatoria111
561Everhard Hugo SternebergRK15-03-1838AmsterdamAmsterdamkoopman1873ja03-01-1875 Rosmalenparalysis generalis317
562Huibert Pieter ReijersProt.17-07-1828MiddelburgMiddelburglandloper1873ja18-07-1875 RosmalenParalysis cerebri338
572Cornelis van KastelRK17-11-1819RucphenSprundeloud-hoofdonderwijzer1873ja10-04-1874 Rosmalendementia post apoplexiam343
573Johanna Maria van Erp e/v Antonius Florentius van ErpRK15-08-1834GeffenOssdeftige boerenstand1873ja06-09-1889 Vught mel. Puerperal., delusionaria, suicida155
588Jacobus Joannes Wilhelmus van der ScheerRKcirca 1838s-Gravenhages-Gravenhagesmid1873ja29-03-1875 RosmalenParalysis cerebri338
599Hendricus Wilhelmus ReterinkRK24-12-1824SchiedamSchiedamboekhandelaar1873ja05-11-1877 RosmalenParalysis cerebri338
613Hendricus AalenRKcirca 1828RoermondRotterdamniet genoemd1874ja23-11-1874 RosmalenParalysis cerebri338
618Petrus Johannes WillemsRK16-05-1835WouwTilburgwinkelier1874ja29-01-1877 RosmalenParalysis cerebri338
626Peter Cornelis van BeurdenRK13-01-1822TilburgTilburglandbouwer187402-10-1884 TilburgErotomanie 269
653Hendrika Konings e/v Arie DalmNH20-05-1841HardinxveldWerkendamfam scheepsbevrachter21-05-1874ja14-06-1917 Vught mania puerperalis118
661Antonetta Louisa VostersRK15-06-1857Alphen en RielAlphen en Rieltimmerman188530-11-1923 Alphen en Rielniet genoemd216
705Joannes Cornelis Arnoldus KerstingRK10-10-1849AmsterdamVelptheologiestudent1873ja23-04-1880 Rosmalen mania halucinatoria112
709Aaltje Romijn e/v Cornelis BornRK15-05-1832ZwijndrechtRotterdamkoopvrouw1874ja25-11-1879 RosmalenParalysis cerebri338
724Maria de BruijnRK31-12-1836HaarenHaarenlandbouwster1874ja03-01-1885 Rosmalen Vecordia. Benadeelingswaan?241
739Hendrikus van DaatselaarRK20-07-1815Slichtenhorst, gem. NijkerkNijkerklandbouwer1875ja28-11-1875 RosmalenParalysis cerebri338
752Abraham den EngelsenNH01-10-1835Hooge en Lage ZwaluweDrimmelenbouwman187511-10-1881 Made en Drimmeleninsania cyclica164
773Johanna SchalieboomRK22-01-1828BredaBredageen187325-06-1898 Bredamania periodica104
777Gabriel Louis PaulezRKcirca 1829BrusselScheveningenniet genoemd1875ja06-12-1875 RosmalenParalysis cerebri338
808Cornelus de JongRK01-10-1843WoenselWoenselwever1875ja25-05-1895 Vught insania cyclica163
809Jurianus KosterRK22-12-1820VlissingenVeenhuizenlandloper1875Vecordia religiosa 258
814Martinus de VriesRK31-08-1842NuenenNuenenboerenarbeider1871 en 1875ja13-01-1911 Vughtmania348
822Maria GarskampRK10-07-1856HoornBredadienstmeid187509-02-1902 Bredainsania en scarlatina192
863Johannes Jacobus KramersRK24-07-1820SchiedamSchiedamniet genoemd1876ja17-03-1879 RosmalenParalysis cerebri338
870Willem BijlRK11-04-1803DiedenLangellandbouwer1876ja16-02-1876 RosmalenParalysis cerebri338
885Samuel van Bruggenng01-11-1850BredaBredaletterzetter1876ja23-07-1909 Vught insania en cataract199
907Gabriel KlessensRK03-05-1828Hoogeloon, Hapert en CasterenCasterenarbeider1874ja26-08-1883 Rosmalen mania periodica105
921Hubertus Ludovicus Laurentius StocxRK28-05-1828RoermondVlijmengep. Marech.1876ja04-08-1876 RosmalenParalysis cerebri338
922Cornelis Johannis VerwielRK27-05-1829WaalwijkWaalwijklogementhouder1876ja04-08-1876 RosmalenParalysis cerebri338
946Hendrikus de VriesRK11-05-1844BabyloniënbroekDussendienstknecht187620-11-1920 Dussenmania349
961Joannes Laurentius CorstiaansRK31-10-1831HelmondHelmondwever1876ja01-01-1877 RosmalenParalysis cerebri338
963Jan Mathijs PetersRK14-04-1833SittardSittard/Leeuwardenherbergier 1876ja11-01-1887 Medemblik Vecordia haluc. persecut.232
968Johannes Theodorus van DillenRK22-02-1822AmsterdamGeertruidenbergmachinist1876ja13-04-1877 RosmalenParalysis cerebri338
979Willem KoningRK1835ScheveningenScheveningenpolderwerker1876ja11-07-1911 Venray Vecordia persecutoria245
990Franciscus Johannes NieuwenhuijzenRK02-06-1832WaalwijkWaalwijkbakker1876ja02-12-1879 RosmalenParalysis cerebri338
996Arnolda Maria TuinkRK1850RaalteRaalteburgerlijk milieu187708-12-1884 Raaltevecordia megalomania254
1032Willem Everard de BlaauwProt.circa 1826s-Gravenhages-Gravenhagebanketbakker1877ja04-08-1877 RosmalenParalysis cerebri338
1039Pieter Johannes MillotRK10-08-1855VlissingenVlissingenkleermaker1877ja19-06-1916 BoekelMania chronica. Chronisch alcoholismus353
1070Hendrik van GurpRK30-09-1852SteenbergenSteenbergentimmermansknecht1877ja04-12-1928 Vught Megalomanie. parotitis, erysipelas252
1073Lambertus Aloijsius BerbenRK29-08-1830RavensteinRavensteinlogementhouder187723-06-1878 Ravensteindelirium tremens. acuut alcoholismus224
1077Antonius Gerardus Wagenmakersng1834WaalwijkWaalwijkscheepskapitein1877ja06-08-1878 Rosmalen megalomanie254
1087Hendrica van der Horst e/v Wilhelmus JansenRK12-07-1848HelmondHelmondlager onderwijs 187721-03-1904 HelmondVecordia puerperalis272
1090Johann Wilhelm Georg SutoriusRK29-09-1837Düsseldorf (D)Amsterdamkoopman1877ja27-06-1878 Rosmalenparalysis cerebri (met weinig uitgedrukte motorische verschijnselen)331
1105Theodora de Vries RK26-03-1838NuenenGeldroplandbouweres1877ja23-07-1891 Vughtmania349
1150Cornelis AkkermansRK26-12-1816DongenOosterhoutniet genoemd1878ja21-07-1878 RosmalenParalysis cerebri338
1168Josephus van RixelRK17-07-1852LeendeWoenselarbeider1884ja30-10-1889 Leeuwarden Imbecilitas cum chorea (homicida)292
1170Clasina GubbelsRK31 March 1919GiersbergenDrunenlandbouwster1878ja19-09-1881 Rosmalen mania (chronica) halucinatoria109
1234Maria Petronella van de Put e/v Adrianus Josephus BeckersRK21-09-1829TilburgTilburgwinkelierster1878ja11-07-1879 Rosmalen melancholia (agitans) suicida146
1237Hendrik Jacobus Dekhuizengeref.28-10-1832KralingenKralingenlandloper1878ja13-02-1915 Castricumvecordia halucinatoria 230
1239Johanna Wagemakersng06-04-1848BerghemBerghemboerenstand187814-05-1895 Bergheminsania traumat. (doorklieving van de tendo achillis)212
1262Johannes AmmersdorfferRK30-05-1838BaardwijkWaalwijkkleermaker1879Melanchol. atton. delusionaria351
1271Jan Herman Christiaan GeerligsRK11-04-1837AppelternNijmegenmuziekmeester1879ja03-02-1881 RosmalenParalysis cerebri338
1276Petrus Dionisius van BeurdenRK10-06-1861TilburgTilburgarbeider1879ja19-01-1895 Vught insania epileptica170
1281Frederik Auguste de Molgeref.1845-1850Noord-FrankrijkAmsterdamambtenaar1879vermoedelijk buitenland (zie casus)niet krankzinnig. Simulatie358
1295Gerrit Jan JoostenProt.06-04-1835ZutphenTilburgzadelmaker1879ja20-11-1882 RosmalenParalysis cerebri338
1309Johan Ludwich SchröderProt.14-10-1844LeidenLeiden/Rotterdamschilder187915-10-1898 Rotterdammania chronica93
1320Petrus Aloijsius HofkensRK08-03-1836RavensteinRavensteinverver187604-09-1891 Schaijkpsychische zwaktetoestand275
1323Hermanus Coenraad Edengeref.06-01-1846AmsterdamAmsterdamsmid1881ja20-04-1881 Rosmalen melancholia attonita125
1323Theodorus de GreefRK09-10-1851NuenenNuenenlandbouwer187907-08-1932 Nuenen, Gerwen en NederwettenVecordia halucinatoria. Homicidium.231
1328Franciscus Petrus Hubertus van HeijstRK01-08-1843s-Hertogenboschs-Hertogenboschmed. Dokter1879ja13-02-1880 RosmalenParalysis cerebri338
1329Johannes VermeulenRK29-05-1841OosterhoutOosterhoutparapl. Koopman1879ja16-03-1881 RosmalenParalysis cerebri338
1343Adriaan HuijbregtsRK12-06-1856HilvarenbeekHilvarenbeekniet genoemd1874ja07-02-1917 Vught Idiotia atrophica291
1349Leendert de GraafProt.04-02-1853KralingenKralingenlandbouwer1879ja22-11-1912 Rotterdam Imbecilitas hydrocephalica281
1361Willem Antonij ConstantRK21-12-1814VeghelVeghelschoenmaker1879ja06-07-1880 RosmalenParalysis cerebri338
1363Anna Margaretha Dorothea LoonenRK15-12-1858AmsterdamUtrechtvader handelaar1879ja21-06-1883 Rosmalen insania epileptica traumatica (caries van de voetwortelbeenderen)209
1378Johannes PaalRKcirca 1850Bimmen of Keeken (D)Amsterdamschipper1880ja13-12-1880 RosmalenParalysis cerebri338
1384Wilhelmus MoesbergenProt.27-07-1843De BiltDe Biltschaapherder1880ja17-06-1912 Castricum Melanch. delusionaria (op imbecielen bodem)291
1389Joseph Heinrich Rudolph HolthausRK21-02-1824Friesoythe (D)Amsterdamkoopman1880ja18-03-1880 RosmalenParalysis cerebri338
1393Wilhelmina Peters e/v Marten van de WielRK02-10-1809GasselGravearbeidster1871ja01-02-1885 RosmalenImbecilitas. Dementia senilis.350
1410Wilhelmus van WoenselRK10-07-1860MierloStratumwever1880ja19-08-1907 Vught Imbecilitas (cleptomanie, pyromanie)289
1415Maria de VriesRK01-04-1844NuenenNuenenniet genoemd188012-02-1908 Geldropmelanchol. Atton.348
1422Anna Cornelia VerbeekRK26-09-1850Halsterens-Gravenpolder Kapellegeen1880ja07-10-1884 RosmalenIdiotia (acquisita) cum convulsionibus297
1424Petronella ter Bruggen e/v Martinus Cornelis VissersProt.circa 1830AmsterdamBredaniet genoemd1880ja25-02-1881 RosmalenParalysis cerebri338
1480Henricus Cornelis Vincentius HermansRK27-10-1851HelmondDeurnegoudsmid1880ja21-02-1899 Boekel insania hysterica180
1481Pieter Stuitprot.15-04-1846SliedrechtSliedrechtschipper1880maria chronica95
1482Godericus Wilhelmus Antonius van der LugtRK15-07-1839RotterdamRotterdamkoopman1880ja07-02-1883 Rosmalenparalysis cerebri330
1492Hubertus KuijtenRK08-09-1849WaspikWaspikschoenmaker1877ja29-01-1885 Rosmalen insania epileptica170
1526Maximiliaan Frederik LibourelRK18-11-1848Samarang (Indonesië)Den Haag/St. Oedenrode/Tilburglithograaf/artiest1881mania86
1550Petrus Bernardus van ZweedenNH19-05-1860GroningenGroningenboekhandelaar188117-02-1892 Groningeninsania hysterica176
1566Carel Gerardus VeenhuijzenProt.02-04-1831HaarlemVelpkapitein1881ja18-12-1883 RosmalenParalysis cerebri338
1579Petrus van LangerakRK25-06-1850TerheijdenTerheijdenarbeider 1881ja20-07-1921 Vught Erotomanie (contraire sexualdrift)268
1594Godefridus DielissenRK30-08-1829BuggenumOssbouwmeester1881ja14-08-1882 Rosmalen insania epileptica171
1595Emile Henri Marie van RijckevorselRK21-01-1855Nijmegens-Gravenhagestudent in de rechten1878Vecordia halucinatoria. spiritismus228
1601Dirk van KootenNH06-06-1843WeespWeespschuitenjager1881ja26-05-1896 Bloemendaal Imbecilitas atrophica284
1609Antonie van BreemaatNH11-01-1831s-GravenhageAmsterdamkastelein1881ja02-10-1881 Rosmalen chronisch alcoholismus223
1610Harmannus HaagenRK23-10-1841VoorstVoorstlandbouwer188104-06-1915 Voorstinsania traumatica (mel. atton.) bliksem213
1611Pieter RijkersRK19-04-1839SchijndelVeghelarbeider188104-04-1894 Veghelmegalomanie250
1613Nicolaas van SaazenRK01-11-1843LeiderdorpAlphen (ZH)landbouwer188117-08-1888 WoerdenInsania alcoholica (chronisch alcoholismus)225
1621Nicolaas Festenng03-04-1835GemertGemerthoefsmid187815-04-1896 GemertChronisch alcoholisme221
1622Gerardus van RossumRK14-07-1843WijchenNeerboscharbeider1881ja14-03-1885 RosmalenParalysis cerebri338
1626Petrus LibregtsRK07-04-1849HaarenTeteringenspoorwachter188125-01-1882 Teteringenmania en pneumonie en convulsies194
1631Adriaan Nagelkerke Prot.15-11-1834s-GravenpolderKapellekoopman1881ja16-10-1882 DelftVecordia. Paralysis cerebri377
1637Jan DeesNH25-11-1840Den HoekZaamslagmolenaar 1881ja09-05-1883 RosmalenImbecilitas, atrophica, halucinaties enz.373
1638Johannes MartensRK27-03-1828RaamsdonkOosterhoutmetselaar1874ja31 December 1901insania cyclica162
1639Adrianus Henricus KennisRK03-01-1829Kapellen (B)Tielveehandelaar 1881ja14-03-1890 's-Hertogenboschparalysis cerebri238
1641Johannes Hendrikus MassopRK30-11-1858AmsterdamAmsterdamvader is goudsmid188121-01-1903 AstenImbecilitas hydrocephalica280
1646Theodorus van DamRK09-02-1836UtrechtUtrechtbloemkweker1881ja07-05-1883 RosmalenParalysis cerebri338
1649Annetje Geertrui SombeekNH11-08-1865Maastrichts-Hertogenboschmilitaire vader1885ja03-03-1942 Bloemendaalhebephrenie vecordia314
1656Johannes Antonius GrasveldRK14-05-1835AmsterdamAmsterdamsigarenfabr.1881ja06-09-1883 RosmalenParalysis cerebri338
1660Christiaan Lodewijk MiddelaerProt.24-07-1825WinterswijkDongenleerlooier1881melancholia attonitans (delusionaria) metamorphosis127
1663Nicola Charles Joseph NieuwbarnRK21-04-1825Luik (B)Rotterdamboekhandelaar188110-04-1882 Rotterdammegalomanie251
1664Johannes van MiddeProt.11-02-1850RotterdamRotterdamsjouwer1881ja28-11-1882 Rotterdam Imbecilitas met halucinaties282
1679Bernardus van DinterRK17-09-1847HerpenLangelarbeider1882ja15-04-1912 Vughtimbecilitas (surdo-mutitas)300
1684Jan Spithovenng17-04-1851SchalkwijkSchalkwijklandbouwer188222-07-1911 Schalkwijkinsania moralis301
1687Johannes Adrianus de HaanRK03-05-1818RotterdamRotterdamkantoorbediende1881ja01-03-1882 RosmalenParalysis cerebri338
1691Francina Wilhelmina Antonia Louta van AijsmaRK22-06-1849LeidenLeidennaaister1882ja02-06-1884 Rosmalen Vecordia. Benadeelingswaan?243
1696Johannes GruijtersRK14-02-1840HelmondHelmondlandbouwer188226-08-1920 HelmondInsania traumatica. Een steen op 't hoofd.214
1707Gerrit VermeerNH04-06-1855ElburgElburgbeschaafd188221-04-1912 Elburginsania moralis303
1715Johannes Franciscus PutteRK25-08-1861GoesBredasjouwer1882insania epileptica169
1728Francis VerhoevenRK11-01-1841GemertGemertkleermaker188218-01-1821 Gemertimbecilitas (surdo-mutitas)299
1733Lambertus EikemansRK06-10-1842BerlicumSchijndelmilitair1882ja09-04-1884 Rosmalen insania traumat. (slag op het hoofd). Paralysis cerebri211
1737Gerardus Giesebartus OttenRK16-09-1822Groessen (Duiven)Azewijn (Montferland)landbouwer1882melancholie en zelfbeschuldiging158
1743Cornelis DriessenRK29-07-1845StratumStratumtimmerman1871ja20-02-1885 Rosmalen melancholia attonita129
1744Levie FrankIsr05-09-1863LeeuwardenAmsterdamsigarenmaker18828 April 1902melancholie en schuld160
1746Dimphna AmmersdorfferRK02-02-1845BaardwijkWaalwijkniet genoemd188208-04-1917 WaalwijkMelanchol. atton.352
1757Marinus Teunisse KooijmanProt.27-11-1850LopikLopikarbeider1882ja15-05-1904 Loosduinen Vecordia (halucinatoria) persecutoria239
1760Petrus Bennaarsng28-11-1818RucphenRoosendaallandbouwer1882ja03-02-1884 Rosmalenimbecilitas296
1765Ferdinand Brittgeref.250-10-1838Bergen op ZoomNijmegenmilitair1882ja23-10-1882 Rosmalen insania amaurotica198
1768Cornelia Beljaars e/v Franciscus VerstijnenRK25-03-1824Hooge en Lage ZwaluweTerheijdendagloonster1882ja29-03-1885 Rosmalendementia post apoplexiam343
1794Henricus Leopold DelosieRK16-10-1839NijmegenRotterdamkoopman1882ja29-03-1884 Rosmalen paral. cerebri. (syphilitica)207
1798Johannes Hendrikus van der ElstRK13-10-1858AmsterdamAmsterdambarbier188204-07-1889 Amsterdammelancholia attonita133
1799Wilhelmina Fredrica ThijssenRK28-07-1827UtrechtOssmodiste1880insania alcoholica 222
1813Jacobus van LoonNH06-09-1827NieuwkuijkSpranglandbouwer1882ja04-09-1882 Rosmalen mania84
1815Johannes KroeseRK16-01-1863BredaBredaschoenmaker188216-03-1918 BredaVecordia persecutoria. Vergiftigingswaan.246
1820Hubertus Eduard van KalmthoutRK13-09-1861GoesGoesbanketbakkersleerling188205-04-1942 OostburgVecordia religiosa259
1824Godefridus VermeulenRK20-02-1821Gestel Budelschoenmaker1882ja18-10-1882 RosmalenParalysis cerebri338
1829Johannes Cornelis van de WeteringRK12-02-1837Oost-, West- en MiddelbeersMoergestelveldwachter188230-01-1884 Moergestelinsania en phthisis pulmonalis195
1838Johannes CamphuisProt.23-10-1840SneekMeppelzilversmidsknecht1882ja27-03-1885 RosmalenDementia paralytica345
1845Jacobus HuibersRK16-02-1861BeugenBeugenlandbouwer1882ja27-05-1883 Rosmalen Vecordia daemoniaca260
1853Franciscus Joannes Marie GresnichRK06-05-0847ArnhemArnhemkoopman1882ja21-12-1882 Rosmalen insania uit atrophie van den n. opticus199
1863Cornelia Willems e/v Willebrordus van HoutRK08-08-1813Hooge MierdeHooge Mierdeakkerbouwer13-01-1883ja13-09-1883 Rosmalen melancholia agitans delusionaria144
1865Pieter Johannes Baptist BlommaartRK23-11-1830HulstMiddelburgarbeider1883ja04-06-1892 Medemblik Vecordia persecutoria (Benadeelingswaan)241
1866Francina Cornelia EijkenboomRK06-01-1836s-Gravenhages-Gravenhageniet genoemd1883ja22-04-1883 RosmalenParalysis cerebri338
1872Johannes Franciscus Antonius van der MeulenRK11-02-1819ReekVlpastoor188301-09-1902 Velp (NB)Vecordia ilusionaria (hypochondriaca)263
1874Hendrikus Antonie PlatteelNH26-05-1856SprangSprangleerlooier188326-02-1927 Sprang-Capellemegalomanie248
1880Maria Magdalena van Tiel e/v Heinrich Gantevoortng22-07-1799Uedem (D)Rosmalendienstmeid1873ja17-09-1884 Rosmalendementia senilis346
1886Martinus de GoeijRK04-03-1861NederwettenNuenenlandbouwer, herbergier1883ja9 August 1902hallucinationes na tinea favosa202
1889Frans Ferdinand FüsshöllerRKRotterdamexpediteur1883mogelijk Tsjechië (verwijzing in casus)paralysis cerebri318
1897Jannes SpitsenRK17-05-1821SteenwijkerwoldSteenwijkerwoldbakker1883ja18-05-1884 Rosmalenparalysis cerebri319
1899Adrianus Cornelis JoosenRK08-10-1858Teteringenhovenier1883Vec. persecut. na pterygium200
1904Catharina Soumagné e/v Henricus van den TillaartRK17-12-1840BoekelVeghelreiziger1883ja09-08-1885 Rosmalen melancholia (agitans) suicida147
1907Joanna Maria KuitRK11-11-1832Ginneken en BavelGinnekennaaister1883ja14-12-1884 Rosmalenparalysis cerebri (spinale vorm?)335
1908Willem Ludovikus VostersRK27-02-1853Alphen en Rielo.a. Gestelambtenaar, leerlooier1881ja01-11-1925 Venray Traumatische krankzinnigheid. Insania traumatica.215
1909Karel Antoon Joseph NefkensRK23-12-1828Bonn (D.)Blerickmolenaar, koopman187624-04-1910 BlerickMania chronica. Val op het achterhoofd.214
1915Johanna Maria van Gool17-11-1857TilburgTilburgvader is dagloner1883ja14-07-1926 Vught Vecordia puerperalis272
1917Gradus BroerNH11-06-1857Gorssels-Gravenhagehuisknecht1883niet krankzinnig383
1947Cornelis Henricus Johannes Daniel SusanNH1860s-Gravenhages-Gravenhageboekdrukker188327-06-1891 's-Gravenhageinsania nephritica204
1950Johanna Christoffelina MouriksRK29-03-1826BredaBredadienstmeid1883ja09-03-1885 RosmalenParalysis cerebri. epileptoïdea333
1952Petrus RoijersRK05-10-1833Gestel en BlaarthemGestelkoopman1883ja10-12-1883 Rosmalen Vecordia (vergiftigingswaaan. Pyothorax)194
1965Catharina VosRK31-08-1860SonSonlandbouwster3 juli 1883ja03-03-1884 Rosmalen mel. Attonita (katatonie, stupor)127
1965Jan Govert SchinkelNH22-02-1860Ijsselsteinarbeider1883ja01-08-1899 Veenhuizen Vecordia erotica. halucinatoria267
1978Martinus van den HeuvelRK25-10-1808Sint-MichielsgestelSint-Michielsgestellandbouwer1883ja21-05-1884 Rosmalendementia senilis346
2011Adrianus Franciscus JongbloedRK10-07-1860BredaBredadagloner1882ja06-02-1938 Breda Megalomanie (op imbecilen bodem)252
2012Maria Aletta Johanna van WierstRK02-02-1850AmsterdamOostburgliefdezuster voor ziekenverpleging1883ja30-12-1888 Rosmalen insania hysterica (nervosa)185
2015Johanna Cornelia van KastelRK30-04-1865BredaBredahuishoudster1883ja28-11-1883 Rosmalen Vecordia (Erotomania)266
2020Barbara SomersRK04-12-1830BudelBudelkoopvrouw1877ja12-02-1884 Rosmalen melancholia agitans (halucinatoria)137
2027Hendrikus Theodorus LandmanRK24-02-1829RotterdamRotterdamgrofsmid188211-04-1898 RotterdamParalysis cerebri. Genuina322
2029Joseph Okke FeinRK10-03-1853LeeuwardenLeeuwardenkoopman188113-06-1889 Kelsterbach (D)mania acuta90
2045Johannes van AchtRK27-11-1825WoenselWoenselarbeider1884ja27-02-1884 Rosmalen melancholia attonita131
2047Johannes de VriesRK11-12-1849NuenenNuenenakkerbouwer1874ja21-01-1911 Vughtmania348
2048Simon van RijnRK01-03-1832GeertruidenbergGeertruidenbergwinkelier en herbergier1883ja22-10-1884 Rosmalenparalysis cerebri326
2070Willem de JongNH11-04-1838KralingenKralingenvisser1884ja17-04-1886 Rosmalen mania periodica (cyclica?)108
2080Franciscus JongedijkRK31-05-1863ZwolleZwollesmid188419-08-1896 ZwolleVecordia daemoniaca261
2081Pije BlesgraaffNH04-08-1844KralingenOverschiescheepmaker04-02-1882ja08-03-1918 Loosduinenmania (periodica) halucinatoria113
2083Bastiaan van RijswijkNH21-10-1857OukoopOukooparbeider1884ja05-09-1927 EindhovenImbecilitas parricidium292
2092Cornelis HorstenRK17-09-1824Oud-GastelDinteloordzadelmaker1876ja19-06-1882 Rosmalen mania acutissima84
2101Christianus Martinus WaltmanRK29-11-1849ArnhemBoxtelspoorwegbeambte1884ja14-03-1885 RosmalenParalysis cerebri338
2102Antonia van der Sanden, e/v Arnoldus van DintherRK13-03-1831BoxtelSint-Oedenrodeboerin1884ja21-11-1884 Rosmalen Melancholia agitans (resistive met cl.) insania climacterica135
2110Enoch KresnerNH22-11-1843Sneeks-Gravenhagekoperslager188411-05-1888 's-Gravenhageinsania moralis305
2115Adriana Bellemans e/v Johannes Baptist HaastRK12-12-1832Oud-GastelOud- en Nieuw Gastelarbeidster19-01-1884ja23-09-1884 Rosmalenmelancholia s. insania katatonica131
2123Gerardus Buningng18-02-1836DuivenDuivenklompenmaker188416-07-1885 Duiveninsania na febris typhoidea190
2124Jan de KlerkNH16-03-1828KoudekerkeArnemuiden/Middelburgveehouder1884ja15 February 1903Vec. persecutoria na typhus192
2137Dirk ElbersNH07-11-1843KatendrechtDelfshavenijzergieter1884ja30-03-1885 Rosmalenparalysis generalis327
2138Petrus Johannes van den BrinkRK14-05-1854TilburgTilburgtuinier1884ja27-11-1915 Vught vec. hypochondriaca, na typhus191
2151Allegonda van Heeswijk e/v Wilhelmus PenningsRK10-03-1846SchijndelBerlicumwelgestelde boerin28-10-188421-03-1916 BerlicumMania puerperalis. (Vec. met maniakale opgewektheid)119
2152Franciscus Antonius JanssensRK03-10-1856Antwerpens-Gravenhagekelner1884ja09-09-1885 RosmalenParalysis cerebri (zonder megalomanie)319
2156Gerrit GeelsNH11-02-1841ArnhemBuurmalsenbakker1884melancholie en schuld158
2161Pieter Antonius Hubertus CouchéRK19-05-1841MaastrichtHarderwijkkoffiehuishouder1884ja18-12-1884 RosmalenParalysis cerebri338
2167Hendrika Francina de Vreede e/v Martinus Johannes HofstedeRK25-07-1854StompwijkHof van Delftman is koopman22-02-188507-04-1899 DelftVec. puerperalis. Primaire Verrückth.120
2192Johanna Helena StrickRK14-05-1833TilburgTilburghuisvrouw188528-12-1885 Tilburghypomania85
2192Hendrik van de SpijkerRK24-01-1854BerghemBerghemarbeider187421-09-1911 Berghemmania (vecordia) periodica107
2227Johanna Hendrika Koedijk e/v Adrianus Hubertus Hagemansng1851RijssenHilversumman is logementhouder188508-09-1898 Hilversummelancholia puerperalis156
2229Gijsbertus Johannes MarijneRK01-08-1858MegenMegenmiddelbaar onderwijs188528-06-1932 Wijcheninsania cardiaca195
2234Johannes Cornelis HoubaerRK30 January 1903ZierikzeeVlissingenlakenkoopman188518-11-1907 AmersfoortVecordia ilusionaria (hypochondriaca)264
2262Dominicus Johannes LenzenRK18-07-1851LeidenBredaspiegellijstfabr.1885ja03-08-1885 Rosmalenparalysis cerebri338
2283Pieter OomenRK23-12-1834OosterhoutOosterhoutschippersknecht188523-10-1899 OosterhoutTraum; krankzinnigheid? val op het hoofd? misbruik van alcoholica?217
2287Johannes Vincentius Valerianus van de WielRK28-11-1843BoekelBergen op Zoomspoorwachter1885Vecordia daemoniaca. Dysthymia261
2299Hendricus van de WielRK23-11-1848EscharenEscharenarbeider187110-11-1903 GraveInsania cyclica (op imbecielen bodem)349
?Adriana de LaatRKcirca 1795Made en DrimmelenMadeniet genoemd?ja08-08-1870 's-Hertogenbosch niet genoemd99
?Maria van DongenRK18-09-1842Made en DrimmelenMadearbeidster1874ja27-12-1904 Vught niet genoemd99
?Adriana van DongenRK06-06-1822Made en Drimmelenman is schoenmaker1874ja12-02-1904 Vught niet genoemd99
?Maria van DongenRK09-08-1851Hooge en Lage ZwaluweHooge en Lage Zwaluweniet genoemd1879ja20-04-1881 Rosmalen niet genoemd100
?Gerardus LigthartRK21-03-1846Made Zwaluwearbeider1882ja26-08-1884 Rosmalen niet genoemd232
?Gerardus NielenRK03-12-1832BeugenBeugenbouwman1870ja18-01-1903 Vught niet genoemd260
?Johannes van GoolRK19-06-1818TilburgTilburgdagloner1883ja11-02-1890 Vught niet genoemd273
?Gerardus OversiersRK07-01-1843WaalwijkWaalwijkniet genoemdniet genoemdja22-4-1888 Vught niet genoemd290
?Gerhard Heinrich Moorkampngca 1840Wehm (D)Assenniet genoemdniet genoemdja25-04-1878 Rosmalen niet genoemd292
?Willem van der Maas Remonstr.08-07-1848GoudaRotterdamo.a. staatsspoor1882ja02-07-1885 Rotterdamniet genoemd306
?Anna Maria Vlaminx e/v Simon van RijnRK15-07-1827BredaGeertruidenbergniet genoemd1883ja11-01-1884 Rosmalenniet genoemd326
?Gerardus de VriesRK02-11-1811NuenenNuenentimmerman187127-12-1871 Nuenenniet genoemd348
?Johanna RijndersRKca 1812NuenenNuenenlandbouweres05-12-1872 Nuenenniet genoemd348
1635 of 1921Cornelis Rutger de RuijterRK05-05-1836BaarnBaarnbanketbakker 1881ja11-03-1884 Rosmalenparalysis cerebri331
2058 of 2085Johannes Hendrik ZievalProt.19-09-1839LeidenWoerdenkoopman1884ja17-04-1885 Rosmalenparalysis cerebri324

Het papieren spoor: op zoek naar informatie over voorouders in krankzinnigengestichten

Stel, je hebt een voorouder die verward was. Als de psychische aandoening kortdurend was of geen last veroorzaakte zul je hier geen archiefstukken over vinden. Dat is anders als de aandoening zo ernstig was dat de persoon in een krankzinnigengesticht ondergebracht moest worden. Als dat het geval is heb jij als familieonderzoeker geluk, want waarschijnlijk is er dan informatie over de opname, en zelfs misschien ook over de aandoening en de behandeling. Door deze informatie te achterhalen kun je een heel persoonlijk inkijkje krijgen in het leven en lijden van je voorouder. Maar hoe vind je die informatie? Al eerder gaf ik een aantal tips bij het speuren naar krankzinnige familieleden. In dit artikel wil ik laten zien hoe elke fase van ziekte van een persoon archiefsporen achtergelaten kan hebben.

Het familiearchief

In de eerste instantie werd doorgaans de zorg binnen de familie geregeld.

  • Ondervraag familieleden. Zijn er geruchten of verhalen in de familie? Is er correspondentie waarin de ziekte van iemand genoemd werd? Heeft ooit iemand een dagboek bijgehouden of notities gemaakt? Heeft iemand brieven of rekeningen bewaard van bijvoorbeeld huisarts, apotheek of instanties? Dergelijke bronnen kunnen waardevol zijn voor je onderzoek.

Bevolkingsregistratie en burgerlijke stand

Als iemand werd opgenomen in een krankzinnigengesticht kun je hier soms sporen van terugvinden in de bevolkingsregisters en burgerlijke stand. Dit onderzoekje kun je gewoon online doen via bijvoorbeeld www.wiewaswie.nl of www.openarch.nl.

  • Bevolkingsregistratie: wanneer iemand langere tijd opgenomen was in een inrichting, werd hij of zij vaak uitgeschreven uit het gemeenteregister met als plaats van bestemming de plaats waarin het gesticht zich bevond. Door de bevolkingsregisters te raadplegen kun je vaststellen of en wanneer dit gebeurd is.
  • Trouwakte van kinderen: soms werd in de trouwakte genoteerd dat een ouder wegens krankzinnigheid niet in staat was toestemming te geven voor het huwelijk.
  • Overlijdensakte: wanneer in de overlijdensakte de woonplaats afwijkt van de plaats van overlijden betekent dit dat de overledene tijdelijk elders verbleef. Was er op die plaats toevallig een gasthuis of een krankzinnigengesticht? En is de aangifte gedaan door een portier of bode? Het is natuurlijk niet zo dat iemand die in een gesticht werd opgenomen daar automatisch bleef tot zijn of haar dood, maar de sterfte in de gestichten was vrij hoog. Dit had te maken met de slechte gezondheid van sommige patiënten en het grote aantal ouderen met ernstige vormen van dementie.

Gemeentearchief

Als een patiënt niet (langer) door de familie verzorgd kon worden, moest hij/zij worden opgenomen in een inrichting. Dit was meestal een krankzinnigengesticht, soms een gasthuis met een speciale afdeling. Vaak trad de gemeente op als bemiddelende instantie.

  • Raadpleeg het gemeentearchief van de woonplaats van de persoon. Veel is te vinden op www.archieven.nl, maar aangezien niet alle archieven hieraan deelnemen moet je soms bij een provinciaal/regionaal/gemeentelijk archief zijn. Binnen het gemeentelijke archief kun je het best zoeken binnen de stukken van bijzondere aard op trefwoord “krankzinnigen”. Je kunt hier rubrieken vinden als “toezicht op krankzinnigen” (Oerle), “verpleegkosten arme krankzinnigen” (Haarlem), “staat houdende opgave van de in de gemeente wonende krankzinnigen” (Roermond), “plaatsing van krankzinnigen” (Kampen).  Ook niet nader aangeduide correspondentie van het gemeentebestuur en gemeentelijke processen-verbaal kunnen informatief zijn. Er kan bijvoorbeeld een proces-verbaal opgemaakt zijn wanneer een persoon de orde verstoorde. Om kennis te nemen van de inhoud van dergelijke stukken zul je naar het archief toe moeten.

Kranten

Was de patiënt dermate kleurrijk, afwijkend of gestoord dat hij of zij de krant haalde? Of was er een gerechtelijke uitspraak over betaling van de verpleegkosten van een patiënt? Is iemand onder curatele gesteld? Dit kwam in de krant te staan.

  • In www.delpher.nl kun je online zoeken op trefwoorden (zoals naam of initialen en/of plaatsnaam) in combinatie met jaartallen.
  • Verwijzingen naar andere krantenbanken vind je hier .
De identiteit van deze krankzinnige moet niet moeilijk te achterhalen zijn (bron: www.Delpher.nl)

Archief van de rechtbank

De eerste krankzinnigenwet van 1841 bepaalde dat de arrondissementsrechtbank moest toetsen of de opname in een krankzinnigengesticht rechtmatig was, op grond van een geneeskundige verklaring. Ook de krankzinnigenwet van 1884 bepaalde dat het Openbaar Ministerie een verzoekschrift (rekest) bij de rechtbank indienen vergezeld van een geneeskundige verklaring van een arts, wanneer iemand in een gesticht werd opgenomen. Bij plaatsing in een gesticht was er doorgaans eerst een maand observatie, dan stelde de geneesheer een verklaring op ten behoeve van het OM, waarna de rechtbank een besluit nam.  Na een half jaar werd er opnieuw beoordeeld, en vervolgens ieder jaar. Bij een langer verblijf in een inrichting zijn er idealiter dus verschillende rapporten te vinden.

  • Raadpleeg het archief van de rechtbank onder wie de woonplaats ressorteerde. Dit zal meestal ondergebracht zijn bij een provinciaal archief (ook hier is www.archieven.nl een goed startpunt). Binnen de inventaris van de betreffende rechtbank kun je zoeken in de ingang burgerlijke zaken; “verzoekschriften of rekesten” naar “custodies” of “plaatsing in inrichting” of “verlenging plaatsing in inrichting”. Het is hierbij belangrijk dat je ongeveer weet wanneer de persoon verpleegd werd; meestal zit er geen index op. Omdat ieder rekest vergezeld werd van een verklaring van een arts kun je hier veel informatie vinden over de patiënt, de omstandigheden waarin hij/zij verkeerde en de aandoening. Ook de jaarrapporten over plaatsing van krankzinnigen in gestichten, als die bewaard zijn gebleven, zijn een waardevolle bron van informatie. Deze bronnen zijn niet online te raadplegen.
Uitsnede uit een geneeskundige verklaring die bijgevoegd was aan het rekest (bron: BHIC, rechtbank ‘s-Hertogenbosch 1930-1939, custodiën)
  • Ook kun je in een rechtbankarchief het curateleregister raadplegen. Wat je hierin kunt aantreffen is de reden van curatelestelling (zoals: eigen verzoek, krankzinnigheid, verkwisting). Deze bron is niet online te raadplegen.
Bladzijde uit het curateleregister (bron: BHIC, rechtbank ‘s-Hertogenbosch 1838-1930)

Patiëntregistratie van krankzinnigengestichten

Gestichten hielden een nauwkeurige administratie bij. Ze noteerden wie er wanneer werd opgenomen en werd ontslagen, op welke datum een rechterlijke machtiging werd afgegeven en verlengd werden en wie verantwoordelijk was voor de betaling van de zorg. Ook waren er registers voor het gebruik van dwangmiddelen, notities van de behandelend artsen en correspondenties. Per gesticht verschilt enorm wat er bewaard is gebleven: van namenlijsten tot uitgebreide observaties, behandeling, medicatie en toegepaste dwangmiddelen.

Via www.archieven.nl kun je patiëntgegevens van de volgende gestichten vinden:

Haags Gemeentearchief:
Krankzinnigengesticht Bloemendaal (1892-1907)
Pest- en Dolhuis (1578-1896)
Gemeentelijk Bestedelingenhuis Westeinde (1888-1972)

Het Utrechts Archief:
Willem Arntsz stichting te Utrecht (1840-1954)

Stadsarchief Deventer:
Sint Elisabethsgasthuis/Psychiatrisch ziekenhuis Brinkgreven (17e-20e eeuw)

Stadsarchief Rotterdam:
Archief van het Pest- en Dolhuis, later Stedelijk Krankzinnigengesticht te Rotterdam (1600-1909)
Psychiatrische Inrichting Maasoord (1909-1940)

Noord-Hollands Archief:
Direct van het Provinciaal Ziekenhuis nabij Santpoort te Bloemendaal (tot 1918 Meerenberg of Meer en Berg genoemd) (1894-1990)
Leprooshuis te Haarlem (1387-1856)
Rijkskrankzinnigengesticht te Medemblik (1884-1923)

Erfgoedcentrum Nederlands Kloosterleven:
Archiefinventaris Franciscanessen van de H. Elisabeth (Huize St. Franciscus, Gilze) (1880-heden)

Regionaal Historisch Centrum Limburg:
Burgerlijke Instellingen van Weldadigheid te Maastricht (1798-1964) (psychiatrische afdeling van ziekenhuis Calvariënberg)

Regionaal Archief Dordrecht:
Geneeskundig Gesticht voor Krankzinnigen, voorheen het Stads Krankzinnig- en Beterhuis geheten (1759-1898)
Leproos-, Arme Gevangenen- en Krankzinnighuis (1534-1762)
Gast- of Ziekenhuis, voorheen het Heilig Sacramentsgasthuis geheten (1311-1816)

Sociaal Historisch Centrum voor Limburg:
Vincent van Gogh Instituut, voorheen Broeders van de Liefde Sint Servaas en de Zusters van de Liefde Sint Anna te Venray (1905-2005)

  • Binnen deze archieven bevinden zich de patiëntgegevens meestal in de inventaris achter de rubriek “stukken van bijzondere aard”.
  • Let op: niet alle archieven en stukken zijn openbaar! Ik raad je aan eerst na te vragen of je de stukken daadwerkelijk mag inzien voordat je naar een archief afreist.
  • De patiëntregisters van krankzinnigengesticht Coudewater in Rosmalen, Reinier van Arkel in Den Bosch en Voorburg te Vught zijn te raadplegen in het stadsarchief ’s-Hertogenbosch en online via www.erfgoedshertogenbosch.nl . Helaas vind je hier geen informatie over aandoeningen of behandeling.

Meer inzicht verkrijgen

Wil je meer weten over de gang van zaken in een gesticht? Of vraag je je af wat patiënten van dag tot dag deden? Wil je weten welke behandelingen toegepast werden? Hoe zat het met standsverschillen? Misschien heb je iets aan mijn artikelen op deze site (bijvoorbeeld over voeding en dwangmiddelen ). Verder kun je online veel informatie vinden over historische psychiatrie, verschillende gestichten, diagnoses en behandelingen. Een aantal verslagen van inrichtingen bevatten casussen van patiënten. Met een beetje geluk is die casus net jouw voorouder! Hier wat voorbeelden:

  • www.hetoudegesticht.nl: veel informatie over historische ziektebeelden en behandelingen
  • www.delpher.nl boeken, bijvoorbeeld Geschiedenis van het Pest- en Dolhuis der gemeente Rotterdam – J. van der Leen (1934) of Over gezingsverpleging van krankzinnigen, rapport uitgebr. aan de Nederlandsche Vereeniging voor Psychiatrie en Neurologie (1902), en Studien over krankzinnigheid en gemoedslijden; een leerboek voor de kennis der krankzinnigheid en de geneeskundige verpleging van krankzinnigen (1860)
  • Ook in Google Books zijn veel historische publicaties van instellingen gratis als e-book te vinden. Bijvoorbeeld: Jaarverslag van het Geneeskundig gesticht voor minderjarige idioten (‘s-Gravenhage) (1855), Geschiedenis van het krankzinnigen-gesticht te Utrecht (1863), Meerenberg en de krankzinnigen – E. Gerdes (1876)
  • www.archive.org: onder andere het Verslag over het vijftienjarig bestaan van Coudewater, waaruit ik al een aantal personen heb geïdentificeerd. De volledige lijst vind je hier.

Ik hoop dat je met behulp van deze tips weer een stapje verder komt met je onderzoek. Heb je aanvullingen voor mij of een mooie vondst gedaan? Ik hoor het graag! Je kunt een reactie achterlaten of mij een persoonlijk berichtje sturen.

Een steekje los – Anna Maria Senders (Zeelst 1807-‘s-Hertogenbosch 1863)

Inleiding

Dit verhaal past weliswaar in de stamreeks van een Zeelster slag (Catharina Geraerts, vrouwelijke lijn), maar deze moeder-dochterlijn is uitgestorven: Anna Maria’s kleindochter kreeg geen dochters. Toch wil ik het vertellen, omdat er een doktersbriefje bestaat met haar diagnose. Dit is uitzonderlijk en helpt om een beeld te vormen van haar omstandigheden.

Liefde maakt blind?

Misschien viel Renier Bijnen wel op haar onvoorspelbare karakter. Deze jonge vrouw, Anna Maria Senders, was tenminste spannend! Tenminste niet zo’n saaie meid als alle andere dorpsmeisjes. Sommigen noemden haar een lastig portretje, hij vond haar uniek. Ze kon praten als brugman. Hij dacht dat het aan haar intelligentie lag dat hij haar redeneringen meestal niet kon volgen. Ja, ze had woedeaanvallen, maar als ze daarna vrede sloten was hij verliefder dan ooit. Na een woelige verlovingstijd trouwden ze in 1830, Renier en Anna Maria. Hij was vijfentwintig, zij drieëntwintig jaar oud. Ze gingen wonen in een hut in het onvruchtbare buitengebied van Zeelst dat De Kleine Pastorij werd genoemd.

Een jong weversgezin

Renier was al jong wees geworden. Misschien dat hij daarom Anna Maria’s grillen zo gemakkelijk kon accepteren. En de eerste jaren waren best gezellig, ze kregen drie kinderen en genoten van elkaars gezelschap. Maar januari 1835 bracht rampspoed. Het oudste zoontje Jacobus overleed, drie jaar oud, en drie weken later de kleine Lambertus, een zuigeling nog. Anna Maria’s geestelijke gezondheid ging nog meer aan het wankelen. Wel namen Renier en Anna Maria het besluit om hun oudste zoon Hendrik naar school te sturen: hij moest gaan leren. Voor een weversgezin als het hunne een vrij bijzonder besluit! De vijf andere kinderen waren voorbestemd als wevers, spoelders en spinsters te gaan werken, of anders zich als arbeider en dienstmeid te verhuren.

Een furie in huis

Toen het jongste kind vijf jaar werd kon Renier er niet meer om heen: Anna Maria was niet meer te hanteren. Haar verhalen waren zo onsamenhangend geworden! Met geen mogelijkheid kon hij daar nog intellectueel vernuft in ontdekken. Maar bovendien had ze zulke angstwekkende woedeaanvallen dat de kinderen niet meer thuis durfden te komen. Iedereen in de wijde omgeving was bang voor haar. Renier moest de waarheid onder ogen zien: Anna Maria was krankzinnig. Maar wat nu? Hij kon haar niet vierentwintig uur per dag bewaken, er moest ook nog gewerkt worden. Oppassers inhuren of haar uitbesteden kon hij niet betalen. Ook had hij niet de financiële armslag om haar in een instelling te laten verplegen. Hij vroeg de burgemeester om hulp.

De hulpvraag

Sinds 1841 bepaalde de Eerste Krankzinnigenwet dat verwarde personen sowieso niet zomaar door hun naasten in een krankzinnigengesticht konden worden gestopt. Eerst moest zo iemand door een geneesheer onderzocht worden. Op grond van dat onderzoek besliste de rechtbank of opname noodzakelijk was. Zo ja, dan gaf de rechtbank een rechterlijke machtiging af die een jaar geldig was. Daarna moest er elk jaar opnieuw een onderzoek plaatsvinden. Bemiddelde families konden zelf bij de rechtbank een machtiging aanvragen en opname regelen, maar armlastige gezinnen moesten hiervoor een beroep doen op de gemeente. Die kon voor hen de procedure in gang zetten en garant staan voor de verpleegkosten. Natuurlijk deden gemeenten dat niet graag. Burgemeesters waren immers notoir gierig. Ze werkten alleen mee aan zo’n verzoek wanneer het echt heel erg was; wanneer er direct gevaar dreigde voor de omgeving. In het geval van Anna Maria was dit in 1854 duidelijk het geval, maar wie weet hoe vaak Renier al eerder bij de burgemeester voor opname had gepleit. Had Anna Maria stilletjes huilend in een hoekje gezeten, dan had de burgemeester het verzoek van Renier heel waarschijnlijk afgewezen.

Naar ’t Gek Eind

Anna Maria werd razend en tierend naar het Reinier van Arkel krankzinnigengesticht in ‘s-Hertogenbosch gebracht. Dit gesticht bestond al sinds de vijftiende eeuw, het was gelegen aan het Hinthamereind E 26, in de volksmond ook wel ’t Gek Eind genoemd. Het was dé instantie waar Brabantse patiënten die op kosten van hun gemeente verpleegd werden naar verwezen werden. De verpleging was er in handen van religieuzen. De patiënten waren per geslacht en per klasse van elkaar gescheiden. De rijken, die voor hun eigen verblijf betaalden werden verpleegd in luxe kamers met privacy, porseleinen servies en vogelkooitjes. Maar Anna Maria behoorde tot de laagste klasse, de patiënten waarvoor de gemeente betaalde. Ze zal dus in een functionele vrouwenzaal zijn geplaatst, bij de storende of onrustige patiënten, gezien haar ziektebeeld. In de slaapzaal kreeg ze een bed met stromatras toegewezen, met daarnaast een dekenkist voor haar schamele bezittingen. Ze kreeg gestichtskleding aan en werd zo goed en zo kwaad als het kon opgenomen in het regime van gezamenlijk eten en werken. De eerste dagen van haar verblijf bezocht de geneesheer haar dagelijks. Op 20 januari 1854 verklaarde hij schriftelijk dat zij leed aan mania furibunda, oftewel: “Waanzinnigheid, kenbaar uit de aanvallen van woede waardoor zij wordt overvallen bij de minste aanraking of toespraak, gepaard aan een meestentijds bestaande verwarring van denkbeelden.” Hij verklaarde dat ze een gevaar voor haar omgeving, zichzelf of de openbare orde was. Ze moest zeker langer verpleegd worden. De rechtbank verleende vervolgens de gevraagde machtiging om haar “voorloopig” tot 12 februari 1855 een geneeskundig gesticht te doen verblijven.

(tekst gaat verder onder de afbeelding)

Uit de verklaring van de geneesheer van het krankzinnigengesticht

Psychiatrische zorg medio 19e eeuw

De psychiatrie stond nog in de kinderschoenen, maar het Reinier van Arkel was altijd vooruitstrevend geweest. Patiënten werden er niet opgesloten in hokken, maar toegesproken en geobserveerd. De heilzame werking van arbeid was al bekend. Het personeel stimuleerde de patiënten daarom om te werken: vrouwen om te wassen, vouwen, spinnen, strijken, naaien en dergelijke, mannen om manden te vlechten, te weven en te timmeren. Eenvoudige werkjes die ze al kenden, om gedachten te verzetten en handen bezig te houden. Bijkomend voordeel voor het gesticht was dat het hierdoor bijna zelfvoorzienend was. De behandeling bestond vooral uit morele therapie: het vermanend toespreken van patiënten. Qua medicatie vertrouwden de geneesheren op kalmerende middelen zoals laudanum, een op opium gebaseerde tinctuur. Heftige ingrepen als lobotomie en elektroshocks bestonden nog lang niet. Elk jaar evalueerde de geneesheer de toestand van Anna Maria, maar deze bleek niet te verbeteren. Elk jaar beviel hij aan om haar langer te laten verplegen. Overigens was de geneesheer van het gesticht in Den Bosch natuurlijk niet onpartijdig. Het was in het belang van het gesticht om de gemeentelijke patiënten betaalden zo lang mogelijk te behouden. Later ging de rechtbank Eindhoven gebruik maken van eigen geneesheren, die onafhankelijker waren in hun oordeel.

De gevolgen

De kinderen van Renier en Anna Maria hadden een knauw gekregen door hun instabiele jeugd. Zoon Hendrik, het goudhaantje van het gezin, had zwaar geleden. De jongen, die door zijn ouders uitverkoren was om te gaan leren, werd net als alle dienstplichtige weverszonen van Zeelst ingelijfd bij de infanterie in Breda. Hij was twintig toen hij zich soldaat bij de eerste compagnie vierde bataljon van het zesde regiment infanterie mocht gaan noemen. Zijn moeder verbleef toen al vier jaar in het gesticht. We weten het niet, maar het is mogelijk dat Hendrik zich zelfs op zijn dienstplicht verheugd had. Het betekende in elk geval een uitweg uit een omgeving waarin iedereen wist over hun gekke moeder en een ontsnapping aan de ambities van zijn vader. Maar de fysieke afstand betekende niet dat hij psychisch afstand kon nemen van de schimmen uit zijn jeugd. Op 11 november 1858 maakte hij op de kazerne door ophanging een eind aan zijn leven. Anna Maria Senders overleed een paar jaar later, nog steeds in ’s-Hertogenbosch. Ze was pas vijfenvijftig jaar oud. De directeur van het gesticht deed hoogstpersoonlijk aangifte van haar overlijden op 10 januari 1863. Twee jaar later stierf dochter Jacoba ook voortijdig: drieëntwintig jaar, onder onopgehelderde omstandigheden.

De inschrijving van het overlijden van Hendrik in de registers van Zeelst, met de toevoeging: “Hadt zich door ophanging van ’t leven beroofd”.

Meer lezen over Zeelst? Of over historische psychiatrie? Klik op de links.

Omslagfoto:

Krankzinnigen in een interieur De Elven (gesticht Zutphen), Alexander Ver Huell, 1856. Bron: Rijksmuseum Amsterdam.

Kattenkwaad

Twee krantenartikelen, een uit 1876 en een uit 1882, vormen de basis voor dit verhaal. Toen ik dit schreef wist ik nog niet dat kermisdwergen ook actief “geproduceerd” werden: door een baby vanaf de zesde maand elk uur jenever te drinken te geven. Dus mijn verhaal had nog gruwelijker gekund… of wàs misschien nog gruwelijker.

Beaupres-sur-Saône, 1882.

“Komt dat zien komt dat zien! De kleine dierentemmer! Een huiveringwekkende act! Spanning en sensatie! Woeste tijgers!” Baas Polanski loopt in een rood galakostuum over de kermis en schalt zijn leus naar de bezoekers. Schele Henri, de kaartjesverkoper, volgt hem op de voet, een kaartenboekje in de hand. Hij heeft het druk. De geldbuidel aan zijn broekband wordt steeds zwaarder.

Prinsesje Pauline oftewel Johanna Paulina Musters uit Ossendrecht

Pierre zit ondertussen in zijn karakteristieke houding – knieën tegen de borst, ellenbogen tegen zijn knieën geklemd, handen voor de ogen – in het vochtige gras naast de wagen van Prinses Mignonne, die eigenlijk gewoon Jeanne Martin heet. Hij leunt tegen de zijkant van het trapje en denkt: ik ben er niet, dit is de droom van iemand anders. Dan voelt hij een harde klap tegen zijn hoofd. “Sta op, je pakje wordt alwéér vies! Heb ik daar mijn best op gedaan. Ik blijf aan het wassen.” Gehoorzaam gaat hij onderaan het trapje staan. Hij klopt onhandig zijn witte hansop af. De pompons schudden ervan. Prinses Mignonne is ook klein, maar altijd nog groter dan hij. Iederéén is groter dan hij. Zij staat op de eerste trede van de trap, in haar handen heeft ze het bakje met witte pasta. Hij ziet het harde kant bovenaan het lijfje van haar jurk bewegen. De jurk is zuurstokroze, maar de randen zijn bruinverkleurd en gescheurd. Hij probeert onopvallend zijn adem in te houden om haar zure lichaamsgeur niet in te ademen. Hij heft zijn gezicht braaf op, de ogen gesloten om haar al te bekende gezicht niet te hoeven zien – de rimpels die haar schmink doen barsten, de gemelijke ogen onder de opplakwimpers, en haar mond – een boze rode streep. Ze heeft haast, want ze moet zo weer optreden. Dan is haar geverfde mond een zoete glimlach, weet Pierre, terwijl ze menuetten en quadrilles danst met kermisklanten. Maar tegen hem is ze nooit lief. Ze wrijft een lapje door de pasta, veegt die ruw over zijn gezicht. Het schuurt. Ze moppert dat de schmink niet gelijkmatig te verdelen is vanwege de littekens op zijn wangen. “Je bent net zo lelijk als die zogenaamde tijgers van je”. Zijn handen gaan omhoog, ze willen zijn ogen verbergen. Ze schopt hem hard tegen de schenen. “Laat dat!” Op zijn wangen tekent ze twee rondjes met haar rode schminkstift. Dan brengt ze nog zwart aan op zijn oogleden. Ze doet het weer te ruw, het brandt in zijn ogen. Hij denkt aan de eerste keer toen ze hem opmaakte. Ze had toen gezegd: “O wee, als je de schmink verpest. O wee als je huilt. Ik zal je stompen en ik haal de hond. En als je met je handen aan je gezicht komt ook. Zie ik daar een traan, begin je al?! Nee, dat dacht ik.” Haar hond is een brede buldog met tanden die kriskras uit zijn bek steken. Pierre dwingt zijn handen naast zijn lichaam te blijven, hij slikt en slikt, en wacht op het onontkoombare.

Roubaix, 1872.

Pierre zit onder de tafel en peutert met een stokje in de gebarsten houten vloer. Links van hem twee klompen. De benen van zijn vader, met oude lappen omwikkeld, steken erin. Naast de klompen de draagmand, zijn veilige huis als ze onderweg zijn. Rechts van hem twee laarzen. De man die ze draagt kent hij niet. Zijn vader had hem echter begroet als een oude vriend. Pierre hoort de mannenstemmen boven zijn hoofd, rommelend als onweer boven het veilige dak van het tafelblad. Zijn stokje volgt het spoor door een spleet in het hout. Donkere brei vormt zich op het uiteinde. Pierre heft het stokje voorzichtig op, brengt het naar zijn gezicht, tuurt naar het bergje prut. Ze zijn al uren in deze herberg. De heerlijke geuren van vers brood, soep en vlees hielden voor vader en zoon geen belofte in. Vader bestelde niets, hij liet zich door de man alleen trakteren op bier. Pierre denkt: mensen eten in herbergen. En mensen morsen altijd. Dat gemorste eten komt in de kieren van de vloer. Dus dit is gewoon oud eten. Hij steekt het stokje als een lepel in zijn mond. Het smaakt vies, maar Pierre slikt het snel door. Zij vaders linkerbeen strekt zich plotseling, de punt van de klomp schiet gemeen in zijn rib. Stil jammerend grijpt Pierre naar zijn zij. Het stokje ligt nu vergeten op de grond. Nu ziet hij een grote hand verschijnen naast de laarzen van de onbekende man. De hand doet een greep, grijpt hem bij zijn jakje, sleurt hem onder de tafel uit. Pierre wordt op de tafel gezet. Mensen lachen en wijzen, zoals ze altijd doen. Pierre slaat de handen voor zijn gezicht. Hij voelt zijn wimpers krieuwelen over zijn handpalmen; zijn handen zijn zachte roze muren die hem beschermen tegen al die ogen. Zijn vader zegt luid: “Vijftig centimeter.” De laatste lettergreep verdwijnt in een hoestbui. “Tweeënzestig” brult de man, “oplichter!” Pierre hoort het geruzie. Hij wil van de tafel af, maar die is te hoog. Hij begrijpt niet waarom zijn vader nu overdrijft hoe klein hij is. Eerder zei zijn vader altijd: groei nou eindelijk eens! Tenslotte smijt de man een aantal munten op tafel. Zijn vader graait ze vlug bij elkaar en steekt ze in zijn binnenzak. Dan staat hij abrupt op. Pierre spreidt zijn vingers, nu zijn de muren tralies geworden. Hij kijkt er doorheen naar zijn vader, maar die kijkt niet terug en keert zich af, om weg te gaan. Hij heeft de mand laten staan. Pierre roept: “Papà!” naar de gestalte met de bolle rug die naar de buitendeur loopt. Het is alsof zijn vader een schok krijgt. Maar dan stapt hij over de drempel en verdwijnt uit het zicht. De man met de laarzen brengt zijn gezicht naar Pierre: “Je papà weet wat goed voor jou is. Voortaan heb je met mij te maken. Ik ben jouw impresario. Wij gaan samen veel geld verdienen, mannetje!”

Parijs, drie jaar later

Baas Polanski heeft een nieuw idee bedacht. Een briljant idee, al zegt hij het zelf. Want Pierre levert als kleine pierrot wel geld op tijdens kermissen en jaarmarkten, maar hij zit daar maar te zitten. Na de eerste verbazing over de lengte van deze clown valt het de toeschouwers op dat hij wel erg treurig kijkt. Te treurig, zelfs voor een pierrot. Sommigen zien hem stilletjes huilen, het mondje staat altijd als een omgekeerde u. Ze voelen medelijden met de attractie. En medelijden is een gevoel dat hen niet welkom is op de kermis. Ze voelen zich bekocht: dit is niet leuk! Baas Polanski heeft daarom nagedacht. Hij weet wat het publiek wil: amusement, spektakel! Geen hoopje misère. Er moet dus een act komen, waardoor de aandacht van het publiek langer vastgehouden wordt. Een act waarin iets gebeurt. Want een show die langer duurt levert meer geld op. Dit is het briljante plan: de kleine pierrot is een dierentemmer, die levensgevaarlijke tijgers zijn wil oplegt. De tijgers zijn katten, die de baas heeft gevangen op de begraafplaats van Père-Lachaise. Het zijn echt wilde dieren, groot en vals. De baas geeft ze expres weinig eten. Hij zegt dat ze hierdoor wel zullen leren wie de baas is.

Pierre is bang voor katten. Maar de baas vraagt hem niet naar zijn mening. Hij bouwt een kooi van hekken in de schuur waarin ze verblijven. De kooi is rond en ongeveer vijf meter in doorsnede. Pierre ziet dat hij er vier driepootkrukken in plaatst. Polanski heeft bedacht dat Pierre de katten op de krukken moet leren zitten. Ook moet hij ze door een hoepeltje laten springen. Als ze niet willen, zal hij ze moeten dwingen met een knallende zweep. Eerst moet Pierre oefenen zonder katten. Hij leert hoe hij de zweep kan laten knallen, hoe hij precies een door de baas aangegeven plek kan raken met het uiteinde. Na een paar dagen lukt dit redelijk. Dan zegt de baas: “Zo, nu gaan we de katten halen.”

Pierre kijkt toe, nog veilig aan de buitenkant van de kooi. Hij denkt: ik zou kunnen weglopen, als de schuurdeur niet op slot zou zijn. Dan ren ik en ren ik en kom nooit meer terug. De katten zitten elk apart opgesloten houten kratten. De baas opent de eerste krat. Met zijn zeemleren want grijpt hij er een bij zijn nekvel, en gooit het door de getraliede klep de grote kooi in. Het dier landt, en staart naar Pierre. De jongen ziet de gekromde rug van het dier, de staart dik als de boa van een dame. Daar komt de tweede kat, de grote rode. Hij valt met een plofje neer. De nagels en tanden als vlijmscherpe oosterse zwaarden. De baas pakt de derde, die niet zo argeloos is om zijn lot af te wachten. Het magere grijze dier krult zich om de want als een bloedzuiger en boort zijn nagels in het stukje blote arm van de baas. “Rotkat,” scheldt de baas en schudt het beest van zich af. Tenslotte gooit hij de vierde. De dieren kruipen gespannen door de kooi. De rode haalt uit naar de kop van de witte, een akelig zingend geluid giert door zijn gespierde lijf. De witte laat een diep grommend geluid horen. Pierre voelt hun haat. “Waar zit je, dreumes?” buldert de baas. Pierre maakt zich nog kleiner. Hij drukt zijn handen tegen zijn ogen. Ik ben er niet, denkt hij. Dan trekt de baas hem aan zijn kleding omhoog. Hij moet de hoepel aanpakken, en de zweep. Plotseling staat hij in de kooi, de baas klapt het deurtje dicht. Acht flonkerende kattenogen kijken hem aan. Hij voelt hun minachting. Pierre drukt zijn rug tegen de tralies. “Nee, nee!” huilt hij, “Laat me eruit!” Hij weet zeker dat de katten hem zullen vermoorden. De baas brult: “ Allez, gebruik de zweep, kleine huilebalk!” Pierre knijpt harder in de zweep, maar hem optillen lukt niet, zijn arm drukt tegen de tralies. Dan voelt hij een por in zijn rug. “Hulp, naar het midden van de kooi!” De baas dwingt hem, hij port en prikt hem in de rug met een lange stok. Pierre heft dapper het hoepeltje op voor de wit-grijs gevlekte kat. Die ziet er nog het minst boos uit. Hij roept, zoals hem geleerd is: “Spring!” De kat kijkt hem aan. Minachtend. Dan rimpelt hij zijn neus, spert hij zijn bek open, en maakt een sissend geluid. Pierre kan zo in de muil kijken. Het harde golvende roze binnenste en de sterke kaken, die hem zullen verslinden. Zijn benen tintelen, als schimmelende pap. Plotseling voelt hij dat hij in zijn broek plast. De natte warmte verspreidt zich door zijn kleding. De baas merkt het gelukkig niet. Die roept opgewonden: “Gebruik de zweep!” Pierre denkt: de baas is net als het publiek, hij geniet van de voorstelling. Hìj staat veilig buiten de kooi. Pierre knalt zachtjes met de zweep. En ja! De kat springt. Maar niet door de hoepel. Het dier springt recht in zijn gezicht. Pierre gilt en wankelt, de zweep en de hoepel vallen uit zijn handen. Hij valt achterover. Terwijl hij op de grond ligt maken ook de andere katten een duikvlucht naar hem. Ze krabben en bijten hem waar ze maar kunnen, grommend en jankend, terwijl Pierre trappelt, zwaait en brult. Het doet zo’n pijn! Hoe lang moet het duren? Dan is daar de baas, die de katten wegtrapt en Pierre de kooi uit sleurt.

Iets later

Voorbijgangers zien een heel klein jongetje rennen over de rue de Charonne. Verbazingwekkend klein is hij, kijk nou toch, die kleine stapjes! Het kind let niet goed op, zie, hij botst tegen de onderbenen van een wandelaar. Hij raakt uit koers en raakt een gevel, hij valt en rolt om. Een oude vrouw met een hondenkar buigt zich over hem heen. Ze strijkt het haar uit zijn gezicht, en zegt: “Mon dieu! Gaat het, jongen? Wat is er met je gezicht gebeurd, je bloedt! Laat me je helpen.” –“Kijk dat merkwaardige jongetje eens!” roept een jonge, deftige vrouw. Ze laat de arm van de man met de hoge hoed los en hurkt neer. Nog meer mensen komen erbij. Ze mompelen, tegen elkaar en tegen zichzelf. “Wat is hij klein!” “Oh, hij is gewond! Hier is een zakdoek.” “Wat is er gebeurd, kleine man?” Het kleine ventje huilt: “De katten, de katten!” Het is echt een jong kind. Hoe oud zou hij zijn, een jaar of acht? Maar hij heeft de lengte van een zuigeling! Hij wrijft in zijn gezicht. Snot en tranen vermengen zich met bloed. “Wat een grappig stemmetje heeft hij,” zeggen de mensen. “Waar zijn je ouders, klein jochie?” Ze zien de bloederige strepen en putjes in zijn gezicht. “Weet je de weg naar huis, zal ik je brengen?” vraagt de vrouw met de hondenkar. “Nee! Neem me mee alstublieft! Verstop mij!” Zijn ogen zijn opengesperd, hij lijkt in paniek. Daar komt een man aangemarcheerd, met grote laarzen aan. Op zijn rug draagt hij een mand met leren banden. Een ruw, onvriendelijk gezicht heeft hij. Maar als hij de jongen ziet, glimlacht hij warm. “Daar ben je, kleine Pierre!” Zijn stem is zoet als honing. “Gelukkig heb ik je gevonden, je lieve moeder is zo ongerust!” “Nee, nee,” huilt de jongen. “Bent u de vader?” vraagt de vrouw met de hondenkar. Ze vertrouwt het niet. Zo’n lief klein jongetje zou de zoon zijn van zo’n …. ruw sujet? Maar de man zegt: “Jawel. Mijn naam is Pavel Polanski en dit is mijn kleine Pierre. Het is een stoute jongen, hoor. Wil nooit naar school, is altijd ondeugend. Steeds loopt hij weg van huis, dan zijn we zo ongerust! U ziet hoe kwetsbaar hij is.” Een man zegt: “Nou, u mag wel wat beter voor dit kereltje zorgen. Kijk hem nou toch eens, zo’n ondermaats ventje. Zo mager! En gewond bovendien! Hij moet naar een dokter!” “Heb medelijden met een goedbedoelende vader,” zegt de lelijke man. “Ik doe mijn best, maar ik heb zeven kinderen om voor te zorgen. Dat is geen vetpot. En met deze dreumes hebben we veel te stellen. Mijn vrouw heeft veel verdriet om hem. Ik zal hem gauw mee naar huis nemen. Moederliefde is het beste medicijn.” De man pakt Pierre op en gooit hem als een lappenpop over de rechterschouder, de mand in. Hij loopt met grote stappen weg. De omstanders kijken hem na. Plotseling voelen ze een band. De vrouw met de hondenkar praat tegen de deftige dame als tegen een vriendin. “Ik heb hier geen goed gevoel bij! Moeten we de gendarme niet waarschuwen?” de deftige dame knikt ongerust. Een stramme man met een knijpbrilletje zegt: “Kom, we volgen hem!” Twee sjouwers laten hun vrachtje op de stoep staan en gaan met hem mee. De andere mensen blijven staan wachten, ze proberen te begrijpen van welk wonderlijk schouwspel ze getuige waren. “Ik heb nog nooit zo’n klein mannetje gezien, werkelijk een zeldzaamheid,” zei iemand. “Ik wel, op de kermis bij Bois de Boulogne, maar die was toch wel groter.” “Misschien was die man daadwerkelijk de vader,” sust iemand. “Het kind was bang voor straf, dat zal het geweest zijn.” Tegen de tijd dat de drie mannen terugkomen van hun achtervolging zijn de meeste omstanders vertrokken. Allen de vrouw met de hondenkar staat er nog. De mannen vertellen dat ze de man volgden tot hij in een schuur verdween. Daarna spraken ze de buren. Die vertelden dat ze de man niet goed kenden, hij gebruikte de schuur af en toe een paar weken lang, en vertrok dan weer voor enkele maanden. Het gerucht ging dat die man het kind had gekocht in het noorden, alweer jaren geleden. Momenteel waren ze aan het oefenen op een act met katten, om daarmee kermissen af te reizen. Een vrouw of andere kinderen hadden ze nog nooit bij hem gezien. Wie de ouders waren wist niemand. “We moeten de politie waarschuwen!” riep de vrouw met de hondenkar weer, “dat kind is duidelijk in gevaar!” “Ik niet,” zei de sjouwer, “de politie heeft met mij ook nog een appeltje te schillen.” De andere sjouwer knikte beamend. Ze namen hun vracht snel weer op en vertrokken. De vrouw keek naar de man met de bril. “Mevrouw, het zijn onze zaken niet,” zei de man. “Misschien is dit wat de ouders van het jongetje gewild hebben. Hoe moet hij anders zijn brood verdienen, met die lengte? En als het nou echte tijgers waren…” “Maar het jongetje is zo klein,” werpt ze aarzelend tegen. De man schudt zijn hoofd: “Hij zal ze wel geplaagd hebben, katten krabben niet zomaar.” De vrouw denkt aan haar eigen Minette, het zachte spinnende lijfje op haar schoot. Misschien was het jongetje wel een kleine plaaggeest. Ja, dat moet het zijn geweest, denkt ze. Hij heeft de poezen geplaagd, en toen krabden ze hem. Het was zijn verdiende loon.

Beaupres-sur-Saône, zeven jaar later

Het is vol in de tent. Vooraan, om de kooi heen, zijn de vijf rijen met bankjes vol met bezoekers in mooie kleren. Achter hen verdringen de mensen zich staande. Warmte stijgt op in het schemerduister. Daar is de man met het rode kostuum, hij loopt naar het midden van de kooi. Hij draagt iets in de kromming van zijn ellenboog. Het is een pierrot, de knietjes opgetrokken en de handen voor de ogen. “Oooh,” roepen de mensen opgetogen. “Kijk toch eens, het leeft!” De man in het rood zet de pierrot op een van de driepootkrukken en roept, langzamer dan hij normaal spreekt, en met lange pauzes tussen de zinnen: “Hooggeëerd publiek! Ik vraag uw aandacht en applaus voor kleine pierrot … en zijn levensgevaarlijke act: …het temmen van de tijgers!” Hij trekt het jongetje aan de schouders omhoog tot het staat, het ventje maakt een stijf buiginkje. “Kleine pierrot is een wereldwonder! … Slechts tweeënzestig centimeter lang! … Maar met ongekende talenten! … Een onbevreesde dierentemmer!” De mensen vinden het prachtig. Ze joelen en klappen en stampen met hun voeten. Hun tanden blikkeren in het podiumlicht. Een jongetje met een matrozenmuts op, helemaal vooraan, maakt plotseling oogcontact met de pierrot. De pierrot is jong, ziet hij. Misschien van zijn eigen leeftijd. En de pierrot is bang. Maar waarom? Zijn opgetogenheid maakt onmiddellijk plaats voor een diep gevoel van onrust. Ook het meisje naast hem, dat zwaaide om de aandacht van deze levende pop te trekken stopt, midden in een beweging. Haar hand zakt naar beneden. Ze zien dat de man in het rood de kleine pierrot op de grond zet, een zweep en een hoepel in zijn handen drukt. Dan verdwijnt de man door het traliedeurtje uit de kooi. De pierrot staat aarzelend – bevend, lijkt wel – midden in de kooi. Even later wordt de eerste kat naar binnen gegooid. Het dier is rood met zwarte strepen, het lijkt echt op een tijger! Het dier komt bij de pierrot bijna tot de schouder. Maar nu niet: het drukt zich tegen de grond. Oren in de nek, de neus gerimpeld, de ogen strak op het ventje in het midden. De pierrot knalt met de zweep, de kat schiet als een katapult vooruit, in de richting van de verste kruk. “Oooh,” roept het publiek als met één stem. De rode kat is op de kruk gesprongen. Daar komen de andere katten. De mensen roepen weer opgetogen: “Oooh!” Sommige katten zijn lief en zacht, denkt de jongen. Maar deze zijn akelig: lelijk en mager en vals. Waarom hebben ze geen lieve katten gebruikt? Hij hoort deze dieren grommen en blazen dat het een aard heeft. Hoe gaat de pierrot ervoor zorgen dat deze dieren doen wat hij wil? De spanning stijgt in het publiek. De jongen met de matrozenmuts is even afgeleid door iets roods in zijn ooghoek. Het is de man in het rode kostuum, half verborgen achter een gordijn. Hij zwaait dreigend met zijn vuist naar de pierrot, het lelijke gezicht boos gefronst. Hij schreeuwt iets. De pierrot steekt de hoepel in zijn linkerhand omhoog, de hoepel gaat op en neer, op en neer door het beven van de clown. “Ik ben bang voor die meneer,” klaagt het meisje naast hem”, “en die poezen zijn niet lief”. Ze zegt tegen de dame die bij haar is: “Ik wil weg, ik vind het niet leuk.” Maar de dame zegt: “Nee, we gaan niet weg, het is juist zo spannend!” Ademloos kijken ze toe. De pierrot houdt de hoepel voor de rode kat. Die kijkt hem strak aan. De pierrot laat de zweep knallen. De rode kat zet zich schrap, en: warempel… Hij springt door de hoepel! Het publiek is door het dolle heen. Wat knap van deze kleine clown, fantastisch! Een ware dompteur! Ze klappen en juichen. De pierrot is hun held. Die wendt zich intussen tot de grote zwarte, die rode strepen opgeschilderd heeft gekregen. De jongen met de matrozenmuts ziet dat de vacht tussen de achterpoten van de kat in plukjes samenklitten, alsof de kat in zijn broek heeft geplast. Het dier likt nerveus zijn lippen. De pierrot knalt de zweep in de richting van de zwarte. Het beest duikt in elkaar, als bevroren, en draait zich langzaam naar hem toe. Hij ziet de mondhoeken van de kat vertrekken, de oren liggen plat, terwijl de ogen wel uit de kop lijken te puilen. De kat veert op, zakt dan terug, als een jager die zijn prooi fixeert. “Oooh”, roept het publiek. De kleine pierrot laat zijn zweep vallen, dan zijn hoepel. Hij bukt zich, wil hij ze oprapen? Nee, hij blijft bij de grond. Het publiek aarzelt. Hoort dit bij de show? Ze zien de kleine clown snel op handen en voeten in de richting van het deurtje in de kooi kruipen. Het deurtje zit op slot. Ze zien dat de Pierrot de tralies vastgrijpt. De man in het rood trapt hard tegen zijn vingers. De Pierrot maakt geluid. Hij piept, een hoog geluid. De mensen roepen: “Hup Pierrot, hup Pierrot!” Ze willen hem moed inspreken, ze willen dat hij weer verder gaat met zijn act. Het ging zo goed! De jongen met de matrozenmuts hoort de pierrot nu hard huilen. Plotseling springt een van de katten, waar kwam die ineens vandaan? op de rug van de clown. Die gilt, kronkelt, en rolt op zijn rug. Ook de andere katten schieten nu op hem af. Ze slaan hun klauwen in alles wat beweegt. Ze trekken diepen scheuren door zijn vlees. Vol afgrijzen ziet het publiek het gebeuren. Het publiek kolkt, verdringt zich om de kooi. “Help hem dan toch,” brullen mensen naar de man in het rood. Die morrelt aan het slot van het traliehek, hij krijgt het niet open. Het duurt te lang. Als de katten verjaagd zijn ligt de kleine pierrot stil in de kooi, een verfrommeld kleurenpalet van rood, zwart en wit. “Moordenaar!” roept een man uit het publiek naar de man in het rood. “Je hebt hem de dood ingejaagd! Het was nog maar een kleine jongen!” Een grote man haalt uit naar de man in het rood. “Ik zal je leren, beul!” Verschillende handen grijpen de man stevig vast. Iemand roept om de politie. “Is hij dood?” vraagt de jongen met de matrozenmuts aan zijn ouders, die zich stil en bleek met hem de tent uit haasten. “Maman, is hij dood, de pierrot?” Zijn moeder zwijgt bedrukt, ze kijkt hem niet aan. Zijn vader zegt: “Kom, we gaan naar huis. Wat een vreselijke voorstelling. De kermis is ook niet meer wat hij geweest was. Bah.”