Menselijke zwakheid

De Osse opvoeding van Adrianus van Driel

Dit artikel schreef ik voor Tussentijds 1, 2023, jaargang 29. Tussentijds is het tijdschrift van De Werkende Mens, de historische kring voor Oss en omgeving

Oss heeft natuurlijk al langere tijd een bepaalde reputatie. Maar wist je dat een jeugd in Oss zelfs als verzachtende omstandigheid werd aangevoerd? Een negentiende-eeuwse rechtbankverslaggever schrijft hierover. Het leuke is dat hij de verdachte zelf ook aan het woord laat komen:

“Het 21-jarige schoenmakertje Adrianus van Driel is een klein net ventje, maar hij zit erbarmelijk slecht in de kleren. Het is hem niet best gegaan sinds hij op 18 juni 1893 zijn baas, schoenmaker Theunissen te Beek bij Nijmegen, bestal. Op die dag was Theunissen met zijn vrouw en schoonvader weggegaan. Janus was alleen thuisgebleven. Hij nam de sleutel van de kast, waarvan hij wist dat die achter de spiegel in de woonkamer hing. Hij opende de kast, nam daaruit de aanwezige contanten, tezamen f 22,75, ontvreemdde ook nog een paar laarzen en een zijden pet, en ging heen.

Hij zegt dat hij het heel goed bij Theunissen had. Waarom bestal hij hem dan? “Uit menselijke zwakheid.” Van al het geroofde was natuurlijk niets meer over dan de pet. Waarom had hij die meegenomen? Had hij niets om op te zetten? “Jawel, ik had een hoed, maar het stond zo gek, om met een hoed op te gaan lopen!” Hij had de meeste tijd in België rondgezworven. Enige tijd geleden werd hij in Den Bosch veroordeeld wegens landloperij, een ander vonnis had hij niet ten laste. “Ik heb veel armoede geleden,” zei hij. De ellende moet wel ondragelijk zijn als je jezelf aangeeft om daar in de gevangenis aan te ontkomen. De ambtenaar van het O.M. vroeg tegen de beklaagde wegens diefstal een gevangenisstraf van drie maanden.

Het was aan Mr. van Essen opgedragen voor deze verdachte, die zich in voorlopige hechtenis bevond, te spreken. Veel was er niet tot verdediging van zijn cliënt in te brengen. Aan het bewijs van zijn schuld ontbrak niets. De pleiter geloofde niet dat de beklaagde een erg slecht mens is, maar wel dat hij het ongelukkig getroffen had door te Oss geboren en opgevoed te zijn. Hij vermoedde dat de slechte voorbeelden aldaar en de niet prijzenswaardige zeden in die gemeente een ongunstige invloed op hem gehad hebben. Hij hoopte daarom op de welwillendheid van de rechters, ook omdat de diefstal al twee jaren geleden plaats vond.” (Arnhemsche Courant, 15 juli 1895, iets bewerkt ten behoeve van de leesbaarheid)

Een origineel argument van de advocaat! Toch gaat de rechter er niet in mee en geeft Adrianus drie maanden gevangenisstraf, met aftrek van voorarrest. Adrianus zal het niet erg gevonden hebben. Het leven in de gevangenis geeft tenminste de zekerheid dat je eten en onderdak hebt.

Een jeugd in Oss

Laten we eens kijken naar de jeugd van Adrianus van Driel. Hoe zit dat met die Osse opvoeding en die slechte voorbeelden? Helaas blijkt zijn jeugd niet zo fijn te zijn. Zijn vader Laurentius is een notoire drinkebroer. Zijn eigenlijke beroep is kleermaker, maar meestal verhuurt hij zich als arbeider. Hij trouwt in 1872 met een jonge weduwe, Adriana van Andel. Zij heeft al drie kinderen uit haar eerdere huwelijk met Cornelis van Thiel. Laurens en Adriana gaan wonen op de Varkensmarkt, en krijgen samen vier kinderen, drie zonen en een dochter. Een daarvan is onze Adrianus, geboren op 13 april 1874. Moeder Adriana is ziek, en sterft uiteindelijk aan tuberculose. Adrianus is dan acht jaar. Terwijl hij naar de basisschool gaat, zuipt zijn vader zich vooral een stuk in de kraag en onderneemt bedeltochten. Toch vindt hij een nieuwe vrouw die met hem wil trouwen; Antonia Timmermans. Zij is al weduwe, van Jan Bevers, en brengt twee kinderen met zich mee. Uiteindelijk wonen er maar liefst zestien personen op het adres Varkensmarkt A223: want behalve het gezin Van Driel-Van Thiel-Timmermans-Bevers is daar ook nog de weduwe Johanna van Dinther-Van Buren met haar drie volwassen kinderen. Armoede, huiselijk geweld en chaos tekenen het bestaan aan de Varkensmarkt. De politie heeft de handen vol aan broers van Adrianus, met hun vechtpartijen, drankmisbruik en vernielingen. Het is trouwens opmerkelijk dat maar liefst vijf van de bewoners van Varkensmarkt A223 in de loop der jaren naar de rijkswerkinrichtingen in Drenthe worden opgestuurd! De Osse politie schrijft in een proces-verbaal: “Het gezin staat zeer slecht bekend”.

Geen slecht mens

Het is al heel wat dat Adrianus de lagere school heeft bezocht. Maar doorleren is er voor hem niet bij. Als hij veertien jaar geworden is gaat hij in Tilburg in de kost bij schoenmaker Lommers. Na exact twee jaar, op 15 april 1890 vertrekt hij uit Tilburg, en vindt nieuwe kosthuizen bij verschillende schoenmakers in Ravenstein, Reek en Macharen, en vervolgens in Beek dus, waar zijn menselijke zwakheid hem parten speelt als hij in de kost is bij schoenmaker Theunissen. In Oss komt hij niet meer, hij zwerft. En wordt in uiteenlopende plaatsen als Hilvarenbeek, Geffen, Ossendrecht en Den Bosch opgepakt wegens landloperij. Hij bevestigt voor de rechter dan steeds dat hij prima in staat is om te werken, maar geen middelen van bestaan heeft. Tja, hij heeft natuurlijk ook zijn eigen glazen ingegooid door zijn werkgever te bestelen. Wie wil hem nog in dienst nemen? Maar liefst vier keer wordt hij naar de rijkswerkinrichting voor landlopers in Veenhuizen gestuurd. Hierdoor zijn er schitterende foto’s van hem bewaard gebleven. En weten we dat hij op eenentwintigjarige leeftijd al kalend was. En kennen we een ander leuk detail: hij heeft een tattoo op zijn onderarm, van “een dame”. Wat er van hem geworden is, is onbekend. Na 1904, na weer een ontslag uit Veenhuizen, loopt het spoor dood. Is hij zijn broers gevolgd naar Duitsland? Is hij teruggekeerd naar België? Heeft hij op een nieuwe plek een gezinnetje gesticht, of is hij toch in de goot geëindigd? Wie het weet, mag het zeggen!

Misschien ook interessant...?

One thought on “Menselijke zwakheid

  1. Tineke Rouschop

    juni 5, 2023 at 9:48pm

    Wat interessant! en een heel knappe jongeman.

    • Auteur
  2. Jos Wassink

    juni 6, 2023 at 9:36am

    Mooi verhaal over Adrianus. Juist door details over zijn dagelijks leven zie je dat er een ‘gewoon’ mens zit in ‘crimineel’.

  3. Conny van de Vijver

    juni 7, 2023 at 1:41pm

    Ik vond op Familysearch nog iets. Zie: https://www.familysearch.org/ark:/61903/1:1:6K3S-6Z7P?cid=fs_copy
    Zijn naam is op de site van Familysearch Adrian Vandriel en zijn ouders waren Leurens Vandriel en Anna Vanandel.
    Geboortedatum is dezelfde. Dit gaat over een social security nummer / social program correspondence.
    Maar misschien had je dit zelf al gevonden?

    Ik raak altijd helemaal gefascineerd door (de meeste) van je artikels op deze site!

    Groetjes,
    Conny

    • Auteur

      Marita

      juni 7, 2023 at 2:36pm

      Oh fantastisch! Hij is dus geëmigreerd! Bedankt voor het delen, ik had dit zelf niet gevonden. Ben zo benieuwd wat er verder van hem geworden is.

    • Conny van de Vijver

      juni 7, 2023 at 9:22pm

      De link hierboven verwijst naar een site waarop Adrianus geregistreerd wordt voor de dienstplicht in 1917-1918 (WWI).
      Jammer genoeg kan ik verder niets over hem vinden.

  4. Auteur

    Marita

    juni 10, 2023 at 4:04pm

    Nou, ik vind het al heel erg leuk dat je dit gevonden hebt. Ik hoop dat hij nog wat van zijn leven heeft kunnen maken. Hartelijk dank voor het meedenken.

Je emailadres wordt niet getoond. Naam en email zijn verplicht