Tips bij het speuren naar krankzinnige voorouders

Als je bij stamboomonderzoek op een voorouder stuit van wie je weet of vermoedt dat hij/zij in een krankzinnigengesticht verbleef, zijn de meest voor de hand liggende vragen:

  1. Waar werd hij/zij verpleegd?
  2. Van wanneer tot wanneer was dat?
  3. Wat was de reden, wat mankeerde deze persoon?

Om je een stukje op weg te helpen volgen hier een aantal tips. Geduld en creativiteit zijn hier wel vereisten, want de gegevens liggen meestal niet voor het oprapen. Ook moet je er rekening mee houden dat stukken omtrent de verpleging jonger dan honderd jaar niet openbaar zijn.

Tip 1: Lees de “echte” overlijdensakte

Krankzinnigengestichten waren er onder andere in: Beverwijk, Zutphen, Vught, Rosmalen, Den Bosch, Medemblik, Breda, Deventer, Groningen, Rotterdam, Utrecht, Loosduinen, Zuid-Laren, Veldwijk, Bloemendaal, Warnsveld en Delft. Als je een voorouder hebt die altijd op een bepaalde plaats woonde, maar “ineens” overleed in een totaal andere plaats is dat reden tot nader onderzoek. Je moet hier echt digitaal of in het echt de originele akte voor bekijken, anders mis je belangrijke informatie. Voor de hand liggende sites hiervoor zijn www.wiewaswie.nl en www.openarch.nl. Voor in Noord-Brabant zijn mijn eerste keuzes het altijd het bhic.nl en zoekjestamboom.nl. De meeste gemeenten in Nederland vermelden op overlijdensakten slechts dat iemand “in deze gemeente” of elders is overleden. Gelukkig zijn er ook gemeenten die daarbij straat en huisnummer vermelden, bijvoorbeeld ’s-Hertogenbosch, via erfgoedshertogenbosch.nl. Als er een adres genoemd wordt, maar je kunt het niet plaatsen: google het! Een andere aanwijzing is de beroepen van de personen die aangifte deden van het overlijden. Waren dat familieleden, of waren het misschien mensen die in dienst waren van een gesticht? Het komt ook voor dat de gemeente waar iemand altijd woonde een overlijden inschrijft in haar register. Hier werden soms met de hand ook bijzonderheden bij vermeld.

Tip 2: zoek in historische kranten

voorbeeld curatele
Onder curatelestelling, De Noord-Brabanter, 1864, via Delpher.nl

Als iemand door de rechtbank onder curatele werd gesteld kwam dit in de krant te staan. Ook als iemand uit krankzinnigheid een misdaad had begaan of als er een geschil was over de betaling van verpleegkosten haalde dit vaak de krant. www.Delpher.nl is hiervoor een uitstekende bron. Maar een aantal kranten uit het zuiden, met name Limburg, zijn beter te doorzoeken via www.archieven.nl. Ik raad je aan op naam te zoeken, met * (wildcards) als het om een naam gaat die op verschillende manieren gespeld kan worden (Jansen, Janssen, Janssens dus als: jans*en*).

Tip 3: raadpleeg de bevolkingsregisters

Een enkele keer werd iemand door zijn eigen gemeente uitgeschreven bij langdurige verpleging in een gesticht. Bijvoorbeeld als de gemeente onder haar betalingsplicht probeerde te komen. In dat geval werd doorgaans de gemeente van bestemming genoteerd, dit kan een aanwijzing zijn.

Tip 4: zoek op patiëntgegevens

Een enkel archief biedt de mogelijkheid te zoeken op patiëntgegevens. Bijvoorbeeld: www.erfgoedshertogenbosch.nl. In www.archieven.nl vond ik ook het bevolkingsregister van het krankzinnigengesticht Deventer ingescand en wel.

Tip 5: bezoek het provinciaal of regionaal archief

Weet je inmiddels om welk gesticht het ging? Kijk dan in de inventaris van een provinciaal of

20160414_144641
Register van dwangmiddelen van het gesticht Medemblik (1884)

regionaal archief waar het gesticht zich bevond of de stukken van de betreffende instelling te raadplegen zijn. Helaas zijn de stukken van Coudewater in Rosmalen, Reinier van Arkel in ’s-Hertogenbosch en Voorburg te Vught niet openbaar. Wanneer het wel het geval is, kun je vaak hele interessante informatie opdiepen. Het is handig de stukken alvast klaar te laten leggen als je van te voren weet wanneer je het archief wil bezoeken. Doorgaans vind je op de site van een archief wel hoe je dat het beste doet. Zo kun je in het Noord-Hollands archief de patiëntendossiers en dwangregisters raadplegen van het Rijkskrankzinnigengesticht Medemblik. Idem in Felixarchief Antwerpen voor het Zinnelozenhuis. Hier kun je mijn analyse vinden van dwangmiddelen van het Zinnelozenhuis Antwerpen. Het Stadsarchief van de Gemeente Amsterdam beheert onder andere het archief van de Vereeniging Centraal Israëlitisch Krankzinnigengesticht in Nederland. Het Stadsarchief Rotterdam heeft een “krankzinnigenregister” van het Stedelijk Krankzinnigengesticht. In gahetna.nl kun je correspondentie vinden in het kader van het staatstoezicht krankzinnigen, het meeste is recent, 20e eeuw.

Tip 6: spit het gemeentelijke archief van de woonplaats van je voorouder door

Mogelijk is er nog correspondentie bewaard gebleven tussen de burgemeester, familieleden, rechtbanken en artsen over deze persoon. Denk ook aan gemeenteraadsvergaderingen en ingezonden stukken. Hier kun je echt pareltjes tussen vinden, als je geluk hebt. Zo heb ik van mijn voorouder verschillende ingevulde (kopie-)intakeformulieren gevonden, en notities over familieleden die om opname verzochten.

Tip 7: vraag het mij!

Ben ik iets vergeten? Of heb je hulp nodig bij het opsporen van een krankzinnige voorouder? Ik help je graag. Stuur me even een berichtje, twee weten meer dan een!

Meer lezen over krankzinnigen en krankzinnigheid op mijn site? Kijk maar eens hier.

4 antwoorden op “Tips bij het speuren naar krankzinnige voorouders”

  1. hallo,

    ik zoek informatie over de oma van mijn opa. Zij heet Marchien (marchje) Kleine en is rond 22-01-1912 gestorven in Deventer, vermoedelijk in een krankzinnigen gesticht, omdat op de overlijdensakte een opziener uit het gesticht wordt genoemd.
    Ik ben benieuwd of er meer info over haar te vinden is. Van haar man: Hendrik ten Kate weten we niet eens wanneer hij is overleden en waar. (misschien ook wel daar?) volgens mij opa was hij opeens verdwenen? Ik hoor graag of u er ook iets over kunt vinden…

  2. Neem de – Willem Aerts Stichting > Het Utrechts Archief
    – Duin en Bosch – Castricum. ( Ver. Oud Castricum + RegionaalArchief Alkmaar)
    – GGZ +archief
    Heb je iets gevonden, zoek en kijk even verder of vraag na in het archief, vragen naar bv dag van opname leverde mij de patientenkaart met pasfoto op.
    Bij overlijden van patient wordt deze -ook- ingeschreven in de plaats waar patient het laatst gewoond had voor de opname. (Extract van overlijden)

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *